Makedonya'nın Genel Ekonomik Verileri

Makedonya'nın Genel Ekonomik Verileri

BÖLÜM  I 

1.GİRİŞ VE METODOLOJİ 

Bu rapor Üsküp Ticaret Müşavirliği tarafından, iş ve yatırım yapmak isteyenlere yönelik bir rehber olarak hazırlanmıştır. Genel olarak tüm sektörler bu raporda incelenmiş olmakla beraber, iş yapmak isteyenlerin sektörleri ile ilgili spesifik çalışmaları yine Müşavirliğimizin de desteğini alarak ayrıca yapmalarında yarar görülmektedir.

 

      Ülkede istatistiksel verilerin çok geç açıklanması ve genel olarak rapor formatında yer alan bazı konularda istatistik bulunmaması nedenleriyle raporun bazı bölümlerinde eksiklikler bulunmakta, en yeni veriler kullanılmış olmasına rağmen, raporun önemli bölümünde 2008 ve daha eski yıllara ait istatistikler yer almaktadır. Ayrıca, temin edilebilen istatistikler arasında da farklılıklar vardır. Varolan Makedonya istatistikleri ile Türkiye istatistikleri arasında büyük farklılıklar bulunmasının yanısıra, Makedonya’nın temel ekonomik göstergelerinde bile Makedonya İstatistik Kurumu, Makedonya Merkez Bankası ve Makedonya Maliye Bakanlığı verileri arasındaki farklılıklar bazı kalemlerde çok büyük rakamlara ulaşabilmektedir. Bu nedenle, özellikle ithalat ve ihracat rakamlarındaki farklılıklar sebebiyle dış ticaret istatistiklerinde Müsteşarlığımız verilerine de yer verilmiştir.

 

Öte yandan, Karadağ’da yapılan referandum sonrasında Karadağ’ın 2007’de Sırbistan’dan ayrılması sebebiyle Sırbistan ve Karadağ’ın iki ayrı ülke olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Ancak, yeni veriler henüz oluşmadığından çalışmadaki istatistiklerin bir kısmı yine Sırbistan-Karadağ olarak kullanılmıştır. Benzer durum 2008 yılında Sırbistan’dan bağımsızlığını ilan eden Kosova için de geçerlidir.

 

 2.   SOSYAL VE EKONOMİK GÖSTERGELER

 2.1. ÜLKE KİMLİĞİ

 Devletin Adı                                                             : Makedonya Cumhuriyeti*

Başkenti                                                                    : Üsküp

Yönetim Biçimi                                                        : Parlamenter Demokrasi

Resmi Dili                                                                 : Makedonca ve halkın %20’si

tarafından konuşulan diğer diller

Dini                                                                           : Ortodoks

Para Birimi                                                              : Makedon Denarı (MKD)

Üyesi olduğu uluslararası kuruluşlar                    : Dünya Ticaret Örgütü

 (Tam Üyelik- 4. IV. 2003)

                                                                                  - Dünya Bankası (Aralık 1993)

                                                                                  - IMF  (14.12.1992)

Yıllık Ortalama Döviz Kuru (Bir Euro karşılığı) : 61.27 Makedon Denarı (sabit)

Yıllık Ortalama Döviz Kuru (Bir Dolar karşılığı)            : 44.8 Makedon Denarı (2009)

            Yüzölçümü                                                               : 25.713 km2

Nüfus                                                                        :2.045.077 (31.12.2007)

Kadın                                                             : 1.019.938

Erkek                                                             : 1.025.239

Yıllık nüfus artışı (%)                                             : 1.1

Nüfus Yoğunluğu (km2/kişi)                                  : 79.3             

Mesai Saatleri ve Günleri                                       : Pazartesi-Cuma 8:00-16:00

Büyük Kentler                                                         : Ohri, Manastır, İştip,

Kalkandelen, Kumanova, Veles, Gostivar, Pirlepe,  

Türkiye ile Saat Farkı                                             : -1

Haftalık Çalışma Saati (Ortalama)                         : 40

Resmi Tatil Günleri                                                 : 1, 2 Ocak (Yılbaşı),

  7 Ocak (Noel),           

                                                                                               Paskalya (Her yıl değişiyor),

  1 Mayıs (Emek Bayramı), 

  2 Ağustos İlinden Ayaklanması  

  (1903’de Osmanlı İmp.’na karşı ayaklanma ve ilk 10 günlük Makedon Cumhuriyeti),

 8 Eylül (Bağımsızlık Günü),

11 Ekim (Faşizme karşı ayaklanma)

 -Bu resmi tatillerin dışında diğer din mensuplarının da 

 (Müslümanların, Katoliklerin

 v.b) bayramları söz konusu dine mensup olanlar için resmi tatildir.

 

Uluslararası Telefon Kodu                                     : 389                           

2.2. SOSYAL GÖSTERGELER

 

Ortalama Ömür                                                                   : 74.68

  Kadın                                                                                              : 77.38

  Erkek                                                                                              : 72.18

Okuma Yazma Oranı (%)                                                  : 96.1

Yüksek Öğretim Okul Sayısı (2008/2009)                         : 81

Yüksek Öğretimdeki Öğrenci Sayısı (2008/2009)             : 63.437

Toplam Hastane Yatak Sayısı (2006)                                : 9.343

Yatak Başına Düşen Kişi Sayısı (2006)                             : 218

1.000 Kişiye Düşen Doktor Sayısı (2006)                          : 2,5

Tiyatro Sayısı            (2008/2009)                                                  : 12

Internet Bağlantı Sayısı (2009)                                           : 551.755

Telefon Hat Sayısı (2009)                                                    : 437.301

Cep Telefonu Sayısı (2009)                                                 : 1.943.216

Gelen Turist Sayısı (2009)                                                   : 587.770

Karayolu Uzunluğu                                                            : 8.216 km

Otoyol Uzunluğu                                                                 : 196

Demiryolu Uzunluğu                                                                      : 696 km        

Kişi Başına Yıllık Elektrik Tüketimi (KWH/Kişi)            (2006) : 3.156 kWh

Asgari Ücret (uygulama varsa)                                          : Uygulama Yok

Ortalama Brüt Ücret                                                          : 400-420 EUR

 

2.3. TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER

 

Tablo 1 - Ekonomik Göstergeler

 

2004

2005

2006

2007

2008

2009

GSYİH (Piyasa Fiyatları Milyon Denar)

    265.257

    286.619

    310.915

    354.322

398.491

406.651

GSYİH (Milyon ABD Doları)                                               

            4.325

            4.676

            5.081

            5.791

6.504

            6.637

  Reel GSYİH Artış Oranı (%)

      4.1

4.1

4.0

5.9

4.8

       -0,7

  Kişi Başına GSMH (ABD Doları)

      2.128

2.296

2.491

2.833

3.175

      3.233

Enflasyon Oranı

-0.4

0.5

3.2

2.3

8.3

-0,8

İşsizlik oranı (%)

37.2

37,3

36,0

34.9

33.8

32.2

Faal İşgücü (1.000 kişi)

832.281

869.187

891.679

907.138

919.424

928.775

GSMH – Sektörel Büyüme Hızları (%)

 

 

 

 

 

 

Tarım

6,2

0,1

5,0

-2,9

5,7

4,0

Sanayi

-0,8

2,7

2,4

9,3

3,5

-9,4

Hizmetler

 

 

 

 

 

 

                İnşaat

7,4

0,9

12,9

3,9

-3,2

9,6

                Ticaret

15,7

4,7

7,3

6,7

0,8

1,5

                Otel ve Restoran İşletmeciliği

-11,3

1,5

7,5

10,9

5,9

-4,8

                Taşımacılık ve Haberleşme

-4,8

10,4

10,6

10,4

12,1

-4,6

Dış Ticaret (1.000 ABD Doları)

4.607.503

5.269.263

6.163.430

8.583.668

10.829.804

7.734.643

       İhracat

1.675.877

2.041.265

2.400.715

3.356.092

3.978.231

2.691.528

       İthalat

2.931.626

3.227.998

3.762.715

5.227.576

6.851.573

5.043.115

       Denge

-1.255.749

-1.186.733

-1.362.000

-1.871.484

-2.873.342

-2.351.587

Türkiye ile Ticaret (1.000 ABD Doları)

148.838
159.923
179.095
248.015
300.319
291.510

       İhracat

53.955

46.308

55.176

53.249

31.565

40.764

       İthalat

94.883

113.615

123.919

194.766

268.754

250.746

       Denge

-40.928

-67.307

-68.743

-141.517

-237.189

-209.982

Ülke Toplamı İçinde Türkiye’nin Payı (%)

3.2

3.0

2.9

2.9

2.8

3,8

       İhracat

3.2

2.3

2.3

1.6

0.8

1,5

       İthalat

3.2

3.5

3.3

3.7

3.9

5,0

Cari İşlemler Dengesi (Milyon ABD Doları)

-451,61

-159,30

-28,55

-605,75

-1.220,14

-645,75

Dış Borç Stoku (Milyon ABD Doları)

2.079

2.275

2.411

4.173

4.744

5.505

Döviz Rezervleri (Milyon ABD Doları)

975

1.325

1.866

2.240

2.108

2.291

Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları (Milyon Avro)

261

77

346

506

400

181

Seçilmiş Oranlar (%)

 

 

 

 

 

 

İhracat/İthalat

57,6

63,2

63,8

64,2

58,1

53,4

Dış Ticaret Açığı/ GSYİH

-21,1

-18,4

-19,7

-20,4

-26,9

-23,4

Cari İşlem Dengesi/GSYİH

-8,4

-2,7

-0,4

-7,6

-12,8

-7,0

Dış Borç/GSYİH

48,1

54,1

49,3

49,1

50,8

57,9

Yabancı Yatırımlar/ GSYİH

6,0

1,7

6,8

8,7

6,1

2,7

 

 

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

                 Makedonya Merkez Bankası

                 Makedonya Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı

 

 

3. ÜLKE HAKKINDA GENEL BİLGİLER

 

                        3.1. Ülkenin Kısa Tarihçesi

 

Bölgede ilk Makedon Krallığı M.Ö. 724 yılında kurulmuştur. Büyük İskender döneminde (M.Ö. 333-323) İmparatorluğunun sınırları Hindistan’a kadar genişlemiştir. Daha sonraki dönemlerde Bulgar ve Sırp Krallıklarının hakimiyeti altına giren Makedonya I. Murat zamanında 1383-1387 tarihleri arasında Osmanlı İmparatorluğu’na dahil olmuştur. Bölge 1878 Ayastefanos Anlaşması ile Bulgaristan’a verilmiş, aynı yıl imzalanan Berlin Anlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu’na iade edilmiştir.

 

Bölgedeki Osmanlı hakimiyeti ise 1912 yılındaki Birinci Balkan Savaşı ile sona ermiştir. Bölge 1913 tarihli Bükreş Anlaşması ile Yunanistan, Sırbistan ve Bulgaristan arasında paylaştırılmıştır. Söz konusu anlaşmanın hükümleri I. ve II. Dünya Savaşı sonunda imzalanan Neuilly ve Paris Anlaşmalarında da muhafaza edilmiştir.

 

Bükreş Anlaşması ile Sırbistan’a bırakılan bölge Makedonya Cumhuriyeti adıyla, 7 Mart 1945’de kurulan Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti içindeki altı cumhuriyetten biri olmuştur.

 

Makedonya eski Yugoslavya’nın dağılma süreci çerçevesinde 8 Eylül 1991 günü yapılan referandumla bağımsızlığı kabul edilmiş, Meclis 16 Eylül’de referandum sonuçlarını kabul etmiş, 17 Kasım 1991’de de ülkenin anayasasını benimsemiştir.

 

3.2. Siyasi ve İdari Durum

 

Makedonya Cumhuriyeti bir parlamenter demokrasidir. Makedonya Cumhuriyeti’nde yönetim, doğrudan halk tarafından 5 yıllığına seçilen Cumhurbaşkanı ile Meclis’ten güvenoyu alarak göreve başlayan Hükümet tarafından paylaşılmaktadır. İlk turu 22 Mart’ta, ikinci turu 5 Nisan 2009 tarihinde yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerini oyların % 63,14’ünü alan VMRO-DPMNE’nin adayı Gjorgji İvanov kazanmıştır. Adıgeçen, 12 Mayıs 2009 tarihinde görevi teslim almıştır. Cumhurbaşkanlığı seçimleriyle eşzamanlı olarak yerel seçimler de gerçekleşmiştir.

 

1 Haziran 2008 tarihinde gerçekleştirilen erken genel seçimleri, bir önceki iktidarın büyük ortağı İç Makedon Devrimci Örgütü-Makedonya’nın Ulusal Birliği Demokratik Partisi (VMRO-DPMNE) öncülüğünde oluşturulan “Daha İyi Makedonya İçin” koalisyonu kazanmıştır. Dönemin Cumhurbaşkanı Branko Crvenkovski tarafından hükümeti kurmakla görevlendirilen VMRO-DPMNE Genel Başkanı Nikola Gruevski, seçim öncesinde muhalefette yer alan Arnavutların Demokratik Bütünleşme Birliği’yle (DBB) mutabakat sağlamak suretiyle 26 Temmuz 2008 tarihinde koalisyon hükümetini kurmuştur. Koalisyon hükümetinde, Türk Demokratik Partisi (TDP) de bir Devlet Bakanıyla yer almaktadır.

 

Makedonya’da merkezden atanan vali ve vilayet uygulaması bulunmamaktadır. Ülke 2004 yılında kabul edilen yerel yönetim reformu uyarınca 84 belediyeye ayrılmış olup, belediyelere vergi toplama, sağlık, eğitim, kültür alanlarında ve mali açıdan geniş yetkiler tanınmıştır. Bu yasal düzenlemeye göre, bir belediyede çoğunluğu oluşturan topluluk, o belediyede, Makedonca’nın yanı sıra, kendi dilini ikinci resmi dil olarak kullanma, belediye başkanını kendi topluluğundan seçme, yerel yöneticileri (okul müdürleri, v.s) atama gibi kazanımlara sahiptir. Bir belediyedeki nüfusun %20’sinden fazlasını oluşturan topluluğun dili de yerel düzeyde resmi dil olarak kabul görmektedir.

3.2.1. Yasama 

 

Makedonya Cumhuriyeti Meclisi tek kanatlı olup, toplam 120 üyeden oluşmaktadır. Milletvekilleri ülkedeki 6 seçim bölgesinden, tek tur oylama ile 20’şer üye olarak seçilmektedir. Üyeler nispi oy oranlarına göre 4 yıllık bir dönem için seçilir. Hükümetin kurulması için 61 milletvekilinden oluşan çoğunluk gerekmektedir. Meclis’te 20 adet çalışma komitesi bulunmaktadır.

 

1 Haziran 2008 tarihinde yapılan erken genel seçimler sonucunda VMRO-DPMNE Genel Başkanı Nikola Gruevski’nin başkanlığında 26 Temmuz 2008 tarihinde yeni hükümet kurulmuştur. İktidar partisi Meclis’te 63 sandalyeye sahiptir. Meclis’te 20 adet çalışma komitesi bulunmaktadır. Meclis Başkanı VMRO-DPMNE üyesi Trajko Veljanovski’dir.

 

1 Haziran 2008 tarihinde yapılan erken genel seçimleri sonucu siyasi partilerin Meclis’teki sandalye dağılımını gösteren liste aşağıdaki şekilde oluşmuştur:

 

  • (Daha İyi Makedonya İçin Koalisyonu)

VMRO-DPMNE        İç Makedon Devrimci Örgütü-Makedonya’nın Ulusal Birliği

Demokratik Partisi (63)

  • (Güneş Koalisyonu)

SDB                           Sosyal Demokratlar Birliği (SDSM-27)

  • DBB                           Arnavut Demokratik Bütünleşme Birliği (DUI-18)
  • ADP                           Arnavutların Demokratik Partisi (DPA-8)
  • AGP                           Avrupai Gelecek Partisi (PEI-1)
  • Bağımsız                    3

 

3.2.2. Yürütme 

 

1 Haziran 2008 tarihinde yapılan erken genel seçimler sonucu oluşturulan Hükümet aşağıda yer almaktadır.

 

Tablo 2 - Makedonya Bakanlar Kurulu Listesi

Başbakan

Nikola Gruevski

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Başbakan Yardımcısı

(Avrupa’yla Entegrasyon)

Vasko Naumovski (Makedon, VMRO-DPMNE)

Başbakan Yardımcısı

(Ekonomi)

Vladimir Pesevski (Makedon, VMRO-DPMNE)

Başbakan Yardımcısı (Ohri Çerçeve Anlaşması’nın uygulanması)

Abdulakim Ademi (Arnavut, DBB)

Dışişleri Bakanı

Antonio Miloşoski

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Savunma Bakanı

Zoran Konjanovski

(Makedon, VMRO-DPMNE)

İçişleri Bakanı

Gordana Jankulovska

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Adalet Bakanı

Mihajlo Manevski

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Maliye Bakanı

Zoran Stavreski (Makedon, VMRO-DPMNE)

Ekonomi Bakanı

Fatmir Besimi

(Arnavut, DBB)

Tarım, Ormancılık ve Su Kaynakları Bakanı

Ljupço Dimovski (Makedon, Sosyalist Parti)

Sağlık Bakanı

Bujar Osmani

(Arnavut, DBB)

Eğitim ve Bilim Bakanı

Nikola Todorov (Makedon, VMRO-DPMNE)

Çalışma ve Sosyal Politika Bakanı

Celal Bajrami

(Arnavut, DBB)

Yerel Yönetim Bakanı

Musa Caferi

(Arnavut, DBB)

Kültür Bakanı

Elizabeta Kançevska-Milevska

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Ulaştırma ve Haberleşme Bakanı

Mile Janakievski

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Çevre ve Fiziksel Planlama Bakanı

Necat Jakubi

(Arnavut, DBB)

Devlet Bakanı (Yabancı Sermayeden Sorumlu)

Vele Samak

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Devlet Bakanı

(Bilgi Teknolojisinden sorumlu)

Ivo Ivanovski

(Makedon, VMRO-DPMNE)

Devlet Bakanı

Hadi Nezir

(Türk, TDP)

Devlet Bakanı

Necdet Mustafa

(Rom, RÖP)

 

3.2.3. Yargı

 

Makedonya Cumhuriyeti’nde yargı işlevi mahkemeler tarafından yerine getirilmektedir. 1995 tarihli Mahkemeler Yasası uyarınca, ülkede 27 ilk derece mahkemesi, 3 temyiz mahkemesi ve 1 yüksek mahkeme faaliyet göstermektedir. Mahkeme tipleri, görev ve yetki alanları, kuruluşları, fesihleri, örgütlenmeleri ve oluşumları ile izleyecekleri süreçler milletvekillerinin 2/3’ünün oyuyla onaylanan bir yasa tarafından belirlenmektedir.

 

Öte yandan, merkezi ve yerel yönetimler ile yasama, idare ve yargı organları arasındaki uyuşmazlıkları ele alan, ayrıca, yasaların Anayasa’ya uygunluğunu inceleyen Anayasa Mahkemesi vardır. Anayasa Mahkemesi, Makedonya Meclisi tarafından 9 yıllık bir süre için seçilen 9 üyeden oluşmaktadır.

 

Yargı sistemi, Makedonya’da en çok eleştiri alanların başında gelmektedir. Genel olarak kararlar çok geç alınmakta ve büyük oranda siyasileşmiş ve yozlaşmış olan yargıya güven duyulmamaktadır. Her alanda olduğu gibi bu alanda da sürdürülen reform çalışmalarına ve hükümetin yabancı yatırımcı çekme konusunda çok arzulu olmasına rağmen, yargı sistemindeki problemlerden dolayı yabancı yatırımcılar Makedonya’ya yatırım konusunda çekimser davranmakta ve son zamanlarda yaşanan olumsuz somut örnekler nedeniyle yatırım kararından uzaklaşabilmektedir.

 

 

 

3.3. Coğrafi Bilgiler ve Nüfus

 

3.3.1. Coğrafi Konumu, Yer Şekilleri, Akarsular ve Göller, İklim-Bitki Örtüsü

 

25.713 km2’lik bir yüzölçümüne sahip Makedonya, kuzeyde Sırbistan ve Kosova, güneyde Yunanistan, batıda Arnavutluk, doğuda ise Bulgaristan ile komşudur.

 

Yüksek dağları ile (2000 metrenin üzerinde olan 34 dağ mevcuttur) tipik bir Balkan ülkesi olan Makedonya’nın en yüksek yeri Büyük Korab Dağı’dır (2.753 m.). İkinci ve üçüncü yüksek tepeler ise Şar Dağlarındadır.

 

Ülke 665.891 hektarlık işlenebilir tarım ve 2.824 hektarlık orman arazisine sahiptir.

 

Güneybatıda Arnavutluk sınırında yer alan Ohri Gölü, büyük bölümü Arnavutluk ve Yunanistan’a ait olan Prespa Gölü ile güneydoğuda Yunanistan sınırındaki Doyran Gölü ülkenin en büyük üç gölüdür.

 

Ohri Gölü: Ülkenin güneybatı kısmında bulunup rakımı 695 metredir. Yüzölçümü 358 km2 olup en derin noktası 289 metredir. 200 üzerinde endem (sadece buraya özgü) türden canlı varlık yaşamaktadır.

 

            Prespa Gölü: Güzelliğiyle ikinci tanınmış turistik bir göldür. Yüzölçümü 274 km2, rakımı 853 ve en derin noktası 54 metredir.

 

Doyran Gölü: Bölgenin en küçük göllerinden biridir. Alanı 43 km2, rakımı 148 m,  derinliği ise sadece 10 metredir.

 

Bu göllerin dışında irili ufaklı elli göl daha bulunmaktadır.

 

Ülke içinde 301 km. kateden Vardar Nehri, Bregalnica (225 km.), Tsırna Reka (207 km.), Treska (138 km.) ve Pçinya (135 km.) Nehirlerinden oluşan kolları ile ülkenin en uzun nehridir. Vardar Nehri Yunanistan’ın Selanik şehrinden Ege Denizine dökülmektedir.

 

40 ve 42 derece kuzey coğrafi enlemleri arasında yer alan Makedonya’nın kuzey ve iç kesiminde karasal, güney kesiminde ise Akdeniz iklimi hüküm sürmektedir. Ortalama yükseklikleri 1.200 metre üzerindeki dağlık kesimler de dağ ikliminin etkisi altındadır. Ülkenin iç kısımlarında yazlar kurak ve sıcak, kışlar ise soğuk ve yağışlıdır. 25 derece civarında olan ortalama sıcaklık yaz aylarında 40 derece, kışın ise –20 derece civarında olmaktadır.

        

                        3.3.2. Nüfus:

 

31.12.2007 itibariyle Makedonya nüfusu 2.045.077 kişidir. Bir sonraki nüfus sayımının 2011 yılında yapılması planlanmaktadır. Nüfus yoğunluğu km² başına 79 kişidir. Nüfus artış hızı yaklaşık %1,1’dir.

 

Toplam ülke nüfusunun %22,4’ünü 0-14 yaş arası grup oluştururken, %67,2’si 15-64 yaş grubunda ve %10,4’ü 65 yaş üzerindeki grupta yer almaktadır. Makedonya’da nüfusun %60’ı kentlerde yaşamaktadır.

Çok kültürlü, çok uluslu ve çok dinli bir yapıya sahip olan Makedonya Cumhuriyeti’nde etnik grupların dağılımı şöyledir:

 

  • Makedon (%64.18)
  • Arnavut (%25.17)
  • Türk (%3.85)
  • Rom (%2.66)
  • Sırp (%1.78) 

 

            Halkın %66’sı Ortodoks, %30’ü Müslüman ve %4’ü diğer dinlere mensuptur.

 

Makedonya Cumhuriyeti’nin başkenti Üsküp’tür. Aynı zamanda nüfusun büyük bölümü (600.000 kişi) burada yaşamaktadır. Makedonya’nın diğer büyük şehirleri ve nüfusları şöyledir: Kumanova (104,300), Manastır (Bitola) (87,600), Pirlepe (74,000), Kalkandelen (Tetovo) (71,600), Köprülü (Veles) (57,800), Ohri (54,800), Gostivar (49,600), İştip (48,100).

 

 

3.3.3. Çalışma ve İşgücü

 

Tablo 3- Ekonomik Sektörlere Göre İstihdam Verileri

 

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Tarım, avcılık ve ormancılık

67.174

87.431

101.571

104.744

108.584

116.601

Balıkçılık

111

490

377

231

312

67

Madencilik ve taş ocakları

1.784

4.558

4.819

5.905

6.125

4.253

İmalat sanayi

119.705

121.706

122.655

129.050

134.556

126.779

Elektrik, gaz ve su

15.970

20.472

14.659

15.694

15.185

15.296

İnşaat

35.726

33.353

34.459

36.473

42.724

40.749

Toptan ve perakende ticaret; motorlu araç, motosiklet ve ev aletleri tamiri

70.585

83.580

83.301

84.591

90.340

96.761

Otel ve restoranlar

11.890

16.245

17.498

16.458

17.188

21.193

Ulaşım, depolama ve haberleşme

29.924

33.110

33.745

39.084

35.469

38.300

Finansal aracılık

7.876

6.862

9.003

9.405

7.423

8.654

Gayrimenkul kiralama ve iş etkinlikleri

11.861

14.948

18.243

14.422

17.806

19.560

Kamu yönetimi ve savunma, sosyal güvenlik hizmetleri

43.172

40.777

40.778

41.487

43.158

44.471

Eğitim

31.414

34.450

34.178

35.378

34.377

37.433

Sağlık ve sosyal çalışma

30.623

34.579

34.312

33.216

34.223

35.905

Diğer toplumsal, kültürel ve genel hizmetler

19.102

22.286

27.541

26.581

19.467

22.133

Özel evlerde çalışan

147

300

516

1.110

449

1.103

Yabancı kuruluş ve organlar

1.795

790

1.155

1.226

1.153

644

TOPLAM

498.868

555.938

578.810

594.054

608.541

629.901

 

 

Yukarıdaki tablonun incelenmesinden de görüleceği üzere, toplam istihdam içinde imalat sanayi %20’lik oranla en büyük paya sahip olup, bu sektörü %18,5’lik pay ile tarım ve %15’lik pay ile ticaret sektörleri izlemektedir.

 

Diğer taraftan, Makedonya Cumhuriyeti’nde aylık ortalama net maaş 250-270 Avro, ortalama brüt maaş ise 400-420 Avro civarındadır. Ücretlerdeki ortalama yıllık artış oranı %4 civarındadır. Çalışanların vergi ve sosyal primlerini işveren yatırmaktadır.

 

            ‘’Yabancı İşçi Çalıştırma Yasası’’ (M.C. Resmi Gazetesi No.70/2007 ve 5/2009) çerçevesinde Makedonya’da yabancı işçilerin istihdam koşulları belirlenmiştir. Yasaya göre farklı çalışma izin türleri ve farklı prosedürler belirlenmiştir. Makedonya’da yabancı işçilerin istihdamı için temel şart Makedonya ekonomisine ve iş gücü piyasasına negatif etki yapmamasıdır.

 

3.3.4. Eğitim ve Kültür:

 

Makedonya Cumhuriyeti’nde 8 yıllık ilkokul eğitimi zorunludur. 2009/2010 öğretim yılında ülkede faaliyet gösteren 1.046 ilkokulda 211.857 öğrenci öğrenim görmüştür.

 

Makedonya’da Üsküp, Manastır (Bitola) ve Kalkandelen’de (Tetovo) olmak üzere üç devlet üniversitesi ve Kalkandelen’de Güney Doğu Avrupa özel üniversitesi bulunmaktadır. Ayrıca Üsküp’te yeni kurulmuş olan Balkan Üniversitesi, Fon Üniversitesi ve Avrupa Üniversitesi de vardır.

 

Kültür alanında ise, 2008/2009 döneminde ülkede 12 tiyatroda toplam 937 performans gerçekleştirilmiş, 2007/2008 döneminde ise 16 sinemada 3.834 gösterim yapılmıştır. Ülkede faaliyet gösteren sinema salonlarında düzenli ve hızlanan bir düşüş gözlenmektedir.

 

Ülkede faaliyet gösteren kütüphanelerin sayısı son yıllarda düzenli bir düşüş göstermiş ve bu sayı 2007’de 72 adet olmuştur. Buna karşılık ülkede basılan kitap sayısı, toplam basım adedi düşmesine rağmen, önemli bir yükseliş göstererek 2007 yılında 943’e ulaşmıştır.

 

Ülkede genel gazete sayısı ve tirajları ciddi düşüş gösterirken dergi adedi ve tirajlarında önemli artışlar görülmüştür. 2007 yılında ülkede aktif bulunan gazete sayısı 26 ve toplam tiraj 29.401 olmuştur. Bu rakamlar 2001 yılında sırasıyla 37 ve 46.650 olarak gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, 2007 yılında ülkede basılan dergi sayısı 177 ve toplam tiraj 13.299 olmuştur. Söz konusu rakamların 2001 yılında sırasıyla 99 ve 3.341 olduğu dikkate alındığında dergi alanındaki gelişme daha net görülmektedir.

 

Halihazırda ülkede 818 gazete ve dergi bulunmaktadır. Bunların 51’i Arnavutça 6’sı Türkçe ve 5’i İngilizce yayın yapmaktadır. En çok satan gazeteler Dnevnik (günlük 60.000; haftasonu 70.000), Ve&NA; (50.000), Utrinski Vesnik (30.000), Vest (25.000), Nova Makedonija (20.000), Denes (15.000), SportFakti (10.000), and Flaka (3.000) tir. Drevnik en etkin gazete olarak görülmektedir. Nova Makedonija ise daha çok devletin sesi olarak kabul edilmektedir.

 

Resmi MTV, özel A1 TV ve Sitel TV olmak üzere ülkede üç ulusal TV kanalı bulunmaktadır. Ülkenin çok etnikli yapısına uygun olarak devlete ait MTV kanalında Arnavutça ve Türkçe yayınlar yer almaktadır.

 

            3.3.5. Sosyal Güvenlik

 

            Zorunlu sosyal güvenlik primleri, prim hesaplama ve yatırma şekilleri, maaşa göre oranları, ödeme süreleri, hesaplama ve yatırma kontrolü ve benzeri hükümler Zorunlu Sosyal Güvenlik Primleri Yasası (M.C. Resmi Gazetesi No.142/2008) ile düzenlenmiştir.

            Zorunlu Sosyal Güvenlik Primleri Yasası kapsamında belirlenen primler; emeklilik ve malul sigorta primi, sağlık sigorta primi ve işsizlik primidir. Makedonya’da çalışan yabancı işçilerin primleri işveren tarafınca hesaplanıp yatırılmaktadır. Yabancı işçinin kendi ülkesinde iş ilişkisinin bulunması ve Makedonya’da geçici olarak çalışması durumunda ise primleri kendi ülkesindeki işveren tarafından ödenmektedir.

 

Makedonya’da uygulanan emeklilik ve malullük sigorta primi oranı brüt maaş üzerinden %21.2’dir.

 

2002 yılında Emeklilik ve Malul Sigorta Yasasında yapılan değişiklikle emekli sigorta primi kesintisi ilk ikisi zorunlu olmak kaydı ile;

 

-          Brüt maaşın %13.78’lük oranı zorunlu devlet emeklilik fonuna yatırılmaktadır.

-          Brüt maaşın %7.42’lik oranı zorunlu özel emeklilik fonuna yatırılmaktadır.

-          Henüz uygulamaya girmemiş olan gönüllü özel fon da getirilmiştir.

 

            Çalışanlar özel fona yapacakları ödemeler için “Nov Penziski Fond” ile “ KB Prv Penziski Otvoren Fond” arasında seçim yapabilmektedir.

 

Söz konusu sigorta oranları hem Makedonya vatandaşları hem de yabancı işçiler için geçerli olup bölgesel farklılıklar bulunmamaktadır.

 

Öte yandan, Makedonya’ya çalışmaya gelen Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının Türkiye’de sigortalı olması ve sigorta primlerinin yatırılmaya devam edilmesi halinde, sigortaları Makedonya’da da tanınarak ek sigorta yaptırmalarına gerek duyulmamaktadır.

 

4. GENEL EKONOMİK DURUM

 4.1. Genel Durum

             4.1.1.Genel Ekonomik Yapı  

 Avrupa’da ekonomik açıdan en az gelişmiş ülkelerden biri olan Makedonya 19 yıl önce bağımsızlığını kazanmasından bu yana, merkezi ve planlı ekonomiden serbest piyasa ekonomisine geçişin sancılarını yaşamaktadır. AB’ne adaylık süreci ve bununla bağlantılı olarak son birkaç yıldır gerçekleştirilen reformlar sonucunda sağlanan makroekonomik istikrar sayesinde ekonomideki büyüme ve yeniden yapılanma çabaları sürmektedir.

 

            Makedonya’nın planlı ekonomiden pazar ekonomisine geçiş sürecinde sanayinin ekonomi içerisindeki payı ciddi oranda azalmış ve 1990’lı yılların başında %45 iken 2005 itibariyle %27’ye inmiştir. Sanayide ağırlık demir-çelik, tekstil ve metalürjidedir. Tarım sektörünün ise GSYİH’deki payı %14’tür. Makedonya ekonomisi içinde en büyük pay yüzde 59 ile hizmetler sektörüne aittir. Hizmetler özellikle ticaret, taşımacılık, telekomünikasyon, bankacılık alanlarında yoğunlaşmaktadır.

 

Bir süredir uygulanan ekonomik reform programı ve düşük enflasyon politikası sayesinde Makedonya makro ekonomi verilerinde kaydedilen görece olumlu gelişmeler devam etmiştir. Bundan önceki hükümet gibi şimdiki hükümetin de önceliği yabancı yatırımcı çekmek ve özel sektöre ağırlık vermek olmuştur.

 

            Kurumlar ve gelir vergisi %15’ten; 2007 yılında %12’ye, 2008 yılında ise %10’a düşürülmek suretiyle bölgedeki hatta Avrupa’daki en düşük vergi olmuştur. Bu önlemle yabancı yatırımların arttırılması, ekonomik büyümenin sağlanması ve işsizlik oranının düşürülmesi hedeflenmiştir.

 

            Uygulanan ekonomik reformlar sonucunda Dünya Bankası tarafından yayımlanan “Doing Business 2008” Raporu’na göre Makedonya, reformlar konusunda en başarılı dördüncü ülke olmuş, alınan bu derecede özellikle şirket kurma prosedürünün “tek başvuru sistemi (one-stop-shop system)” sayesinde çok basitleştirilmesi etkili olmuştur. Ancak, 2008 yılında, gerçekleştirilen genel seçimlerin de etkisiyle söz konusu reform sürecinde bir yavaşlama gözlenmiş ve bu durum Avrupa Birliğinin Makedonya İlerleme Raporu’nda da hiçbir gündem başlığında ilerleme kaydedilemediği ifadesiyle belirtilmiştir. Devam eden süreçte de genel olarak, Makedonya’daki iç politik saiklerle Avrupa Birliği yolundaki gelişmelerde dalgalı bir seyir göze çarpmaktadır.

 

            Makedonya Yatırım Ajansı’nın (MAKINVEST) ülkeye yabancı yatırımcı çekmek için hazırladığı yayınlarda ve gerçekleştirdiği sunuşlarda Makedonya’nın gelişmiş bir altyapıya sahip olduğu belirtilmesine ve bu bilginin diğer bölge ülkeleriyle kıyaslandığında doğru olmasına rağmen, ülke ekonomisinin hemen hemen her alanının ciddi olarak modernleştirilmesi, geliştirilmesi ve herşeyden önemlisi bürokrasi ve özel sektörde hakim olan ağır ve gevşek iş kültürünün profesyonelleştirilmesi yönündeki şiddetli ihtiyaç devam etmektedir.

 

 

 

            Nisan 2008’de Romanya’nın başkenti Bükreş’te gerçekleştirilen NATO zirvesinde, Yunanistan ile yaşadığı isim sorunu nedeniyle Makedonya’nın söz konusu örgüte üyelik daveti alamaması ve ülke vatandaşlarının beklentilerinin aksine Makedonya’nın Fransa ve Almanya gibi ülkelerden destek görememesi ülkede toplumsal bir travma etkisi yaratmıştır. Söz konusu etkiler ve içeride muhalefetteki Arnavut partisiyle yaşanan sıkıntılar sonrasında Makedonya Hükümeti erken seçim kararı almıştır. Bu tarihten Ağustos başlarına kadar ülkede zaten iyi işlemeyen ve ciddi yolsuzluk problemleri barındıran kamu bürokrasisi ve yargı sistemi durma noktasına gelmiş, daha önce açılmış bulunan birçok ihale de ertelenmiş ya da sonra yeniden projelendirmek üzere iptal edilmiştir. 2008’in son çeyreğinden itibaren ortaya çıkan küresel krizin etkisiyle de zaten küçük olan Makedonya ekonomisi 2009’da daha da daralmıştır.

 

Bir önceki hükümetteki büyük parti konumundaki DPMNE-VMRO, Haziran 2008 seçimlerinden daha da güçlenerek ve seçim öncesinde muhalefette bulunan etnik Arnavut partisi DUI’yi ve Makedonya’daki en büyük Türk siyasi oluşumu olan Türk Demokratik Partisi’ni (TDP) içine alan yeni bir koalisyon hükümeti kurarak çıkmıştır.

 

Makedonya’da gerçekleşen iktidar değişikliklerinde ilgili kamu bürokrasisinin neredeyse tamamen değiştiği ve Makedonya kamu bürokrasisinin kurumsal hafızasının çok zayıf olduğu dikkate alındığında, söz konu seçimler sonucunda iktidarda köklü bir değişiklik olmaması devlette devamlılık açısından olumlu bir gelişme olarak algılanmıştır. Ancak, aynı gelişme eski hükümet döneminde sorun olmaya başlayan bazı yozlaşmaların ve olumsuz toplumsal ve kültürel (iş kültürü) olguların devam etmesi ile kirli ilişkiler içine girmeye başlayan iktidar odaklarının bir dönem daha aynı ilişkilere devam etmesi sonucunu da doğurmuştur.

 

Yaşanan ekonomik ve uluslararası politika sıkıntılarına rağmen, özellikle 2009 yılında yeniden AB entegrasyonuna odaklanan hükümetin çabaları sonucunda, 15 Ekim 2009’da yayımlanan son ilerleme raporunda Avrupa Komisyonunun Makedonya ile tam üyelik müzakerelerine başlanması yönündeki tavsiye kararı açıklanmıştır.

 

Halihazırda Yunanistan ile yaşanan isim sorunu çözülmeden Makedonya’nın NATO ve AB üyeliği için somut herhangi bir adım atılması mümkün görünmemekte olup, söz konusu sorunların çözümüne ilişkin yoğun uluslararası çabalar devam etmektedir. Yapılan birçok görüşme sonucunda ortaya atılan “Kuzey Makedonya” ismiyle ilgili olarak ise Makedonya Başbakanı Nikola Gruevski’nin konuyu mutlaka referanduma götüreceği ve referandumda da kendisinin “hayır” oyu kullanacağını açıklaması ise dikkat çekici bir gelişme niteliği taşımaktadır.

 

Makedonya’nın NATO ve AB üyeliği önündeki en büyük engel durumunda bulunan isim sorununun bir şekilde çözümlenmesi, ülkesel ve bölgesel güvenliği önemli bir kriter olarak değerlendiren uluslararası yatırımcılar açısından büyük önem taşımaktadır.

 

Yukarıda bahsi geçen ve 183 ülkenin iş ortamlarının iş yapma kolaylığı açısından değerlendirmeye tabi tutulduğu Doing Business raporlarının 2010 versiyonunda Makedonya, bir önceki rapordaki yerine göre 37 sıra ilerleyerek 32. sırada yer almıştır. Aynı rapora göre Makedonya, dünyadaki en reformcu 3. ülke olarak dikkat çekmiştir. Söz konusu raporda, genel iş yapma kolaylığı sıralamasında diğer bölge ülkelerinden Bulgaristan 44., Slovenya 53., Romanya 55., Karadağ 71., Türkiye 73., Arnavutluk 82., Sırbistan 88., Hırvatistan 103., Yunanistan 109., Kosova 113. ve Bosna Hersek 116. sırada yer almıştır.

4.1.2. Vergiler

 

            Makedonya Cumhuriyeti’nde doğrudan vergiler (kurumlar vergisi, kişisel gelir vergisi, emlak vergisi) ve dolaylı vergiler ( KDV ile ÖTV) uygulanmaktadır.

 

            Yıl içerisinde kurumlar vergisi ve kişisel gelir vergisi aylık olarak ödenmektedir. Kurumlar vergisi için aylık ödemelerin ayın bitiminden en geç 15 gün içerisinde yapılması gerekmektedir. Kişisel gelir vergisi ise çalışana maaş ödemesi ile eşzamanlı olarak yatırılmaktadır.

 

Öte yandan, takvim yılının bitiminden sonra vergi mükelleflerinin kurumlar vergisi için vergi bilançosunu Kamu Gelirler Dairesi’ne en geç 28 (29) Şubata kadar sunması gerekmektedir. Kişisel gelir vergisi için süre 15 Mart olarak belirlenmiştir.

 

            Makedonya’da faaliyet gösterecek firmalarımız açısından önem taşıyan konuların başında gelen vergilere ilişkin özet bilgiler aşağıda yer almaktadır:

 

  • Kurumlar Vergisi, %10’luk düz vergi olarak uygulanmakta olup, bu oranla Makedonya Avrupa’nın en düşük vergi uygulamasına sahip ülkelerinden biri konumundadır.

 

  • Ülkede uygulanan gelir vergisi oranı da %10’dur.

 

  • Katma Değer Vergisi’nin (KDV) genel uygulama oranı %18 olup, gıda ürünleri, kamu tarafından sağlanan şebeke suyu, kitap, gazete ve dergi gibi yayım-basım ürünleri, güneş enerjisi kolektörleri, ulaşım, bilgisayar donanımları ve yazılımda ise %5’lik KDV alınmaktadır.

 

  • Emlak Vergisi %0,1-0,2, Gayrimenkul Satış Vergisi ise %2-4 gibi çok düşük oranlarda uygulanmaktadır.

 

  • Sosyal Vergiler
    • Emeklilik ve Malul Sigortası        %21,2
    • Sağlık Sigortası                            %9,2
    • İş ilişkisi                                       %1,6

 

4.1.3.Kalkınma Planları

 

Makedonya, planlı bir kalkınmadan ziyade kısa sürede gerçekleştirilecek hedefler koymuştur.

 

Son yıllarda hükümetler başarılı bir şekilde düşük enflasyon oranı ve istikrarlı Denar kuru uygulamıştır. Mevcut hükümetin ileriye dönük kalkınma stratejisi olarak belirlediği başlıca hedefler; yerli ürün tüketimini artırmak, sanayi üretimini artırmak, yerli ve yabancı yatırımcılar için uygun ortam yaratmak şeklinde ifade edilebilir. Bu hedeflere ulaşabilmek adına hükümetin şimdiye kadar uyguladığı ve halen üzerinde çalıştığı önlemler şunlardır:

 

-Kamu sektöründe reformlara devam etmek (bunun için kamu hizmetlerine ve altyapı yatırımlarına özel sektörün daha fazla ilgisini çekerek yatırım yapmalarını sağlamak),

-Ticaretin serbestleştirilmesine devam etmek,

-Serbest bölgeler kurarak vergi teşvikleri uygulamak ve genel olarak vergi yükünü azaltmak.

 

4.2. Tarım ve Hayvancılık

 

Makedonya bir tarım ülkesidir. Tarım ve hayvancılık sektörü, Makedonya GSMH’sine, istihdama, ticarete ve kırsal ekonomiye sağladığı katkılarla Makedonya ekonomisinde çok önemli bir yere sahiptir. Gerçekten de Makedonya tarım ve hayvancılık sektörü ülke GSMH’na %12’lik katkı sağlamakta, hatta işlenmiş gıda sektörü de dahil edildiğinde bu katkı oranı %16’ya yükselmektedir. İstihdam açısından büyük önem taşıyan tarım sektörü toplam çalışanların %24’üne (yaklaşık 145.000 işçi) iş imkanı sağlamaktadır.

 

2006 yılı itibariyle, ülke toplam 1.225.000 hektarlık tarım arazisine sahiptir ve bu rakam ülkenin toplam yüzölçümünün %45’ini oluşturmaktadır. Toplam tarım arazisinden 537.000 hektarı işlenebilir arazi (%44), 687.000 hektarı ise (%56) çayır ve otlak alanıdır.

 

            Toplam işlenebilir arazinin %81,8’ini ekin ve bahçeler, %2,4’ünü meyve bahçeleri, %4,7’sini bağlar ve %11,2’sini çayırlar oluşturmaktadır. Her yıl toplam tarım arazisinin yaklaşık üçte biri nadasa bırakılmaktadır. Kişi başına ekilebilir arazi miktarı ise 0,625 hektarla, 0,35 hektar olan AB ülkeleri ortalamasından daha yüksektir.

 

İşlenmemiş arazi oranı çok yüksek olup toplam tarım arazisinin %35’ini oluşturmaktadır.

 

Tarım arazisinin %80’ini özel sektör işlemektedir. 180 ile 230 milyon Dolar arasında olan tarım ürünleri ihracatı, toplam ülke ihracatının %20’sini oluşturmaktadır.

 

Makedonya’nın tarım alanındaki karşılaştırmalı üstünlükleri verimli topraklar, bol işgücü ve birçok farklı ürünün üretilmesine olanak sağlayan ve ülkenin farklı bölümlerinde hüküm süren değişik özellikler gösteren iklim yapısıdır.

 

40 ve 42 derece kuzey coğrafi enlemleri arasında yer alan Makedonya’nın kuzey ve iç kesimindeki vadi ve ovalarda ılımlı karasal, güney kesiminde ise Akdeniz geçiş iklimi hüküm sürmektedir. Ortalama yükseklikleri 1.200 metre üzerindeki dağlık kesimler de dağ ikliminin etkisi altındadır. Ayrıca, ülkenin değişik bölümlerine dağılmış bulunan ve bahçıvancılık ürünleri ve küçükbaş hayvancılığa elverişli yüksek yaylalar bulunmaktadır.

 

1996 tarihli Tarımsal Alanları Yöneten İşletmelerin Dönüşümüne İlişkin Yasa, tarımsal alanları ulusal servet ya da kamu malı olarak tanımlamakta olup, söz konusu tarımsal alanların önemli bölümü hala devlete aittir. Söz konusu yasa, tarımsal alanı değil, tarımsal alanları işleten kamu işletmelerinin özelleştirme sürecini başlatmıştır. 2003 yılı itibariyle de söz konusu işletmelerin %95’i özelleştirilmiştir. Devletin sahip olduğu tarım alanları tarımsal işletmelere sınırlı bir süre için bedelsiz olarak veya çiftçilere belirli bedeller karşılığında kiralanmaktadır.

 

Toprakların geleneksel olarak küçük çiftçilerin elinde küçük küçük parsellenmiş olması ve toprak piyasasındaki gayriresmi ilişkiler gibi nedenler Makedonya tarım arazilerinin etkin kullanımını engellemektedir. 1994 Genel Sayımına göre Makedonya’daki 178.000 civarında özel çiftlik başına ortalama 2,5-2,8 hektarlık alan düşmektedir. Özel çiftliklerin %40’ı 2 hektardan daha az toprağa sahip küçük aile çiftlikleridir ki bu topraklar da daha küçük parsellere ayrılmıştır.

 

2001 ve 2002’deki ciddi düşüşlere rağmen, 1990-2004 arası dönemde tarımsal üretim %6 oranında büyümüştür. Aynı dönemde, işletmelerin üretimi %50, küçük çiftliklerin üretimi ise %30 oranında artmıştır. 1980’li yılların sonları ve 1990’lı yılların başlarında kâr odaklı bir anlayışla toprak sahipliğine ilişkin etkili transferler, özellikle riskleri azaltmak için ürün çeşitlemesine öncelik veren yeni stratejiler küçük bireysel çiftliklerdeki üretim artışında etkili olmuştur. Ancak, sektörün ağırlıklı olarak küçük ve çok bölünmüş çiftliklerden oluşması, güçlü bir modernizasyon ve mekanizasyon gerçekleştirilmesini ve dolayısıyla sektörün rekabet gücünün arttırılmasının önünde bir engel olarak durmaktadır.

 

Tarımsal üretimin yapısı son on yılda büyük oranda istikrarlı bir seyir izlemiş, 2000-2005 döneminde tarımsal üretim bazı ürünlerde aynı düzeylerde kalmış, birçok üründe ise artış göstermiştir.

 

En büyük üretim kalemi, şarap üretimi de dahil olmak üzere (%79) tarımsal üretim olup, hayvancılık üretimi de %21’lik bir katkı sağlamıştır. Şarap üretimi de dahil olmak üzere meyve ve sebze üretimi, en büyük üretim değerine 2004 yılında ulaşmıştır. Meyve üretimi toplam tarımsal üretimin %32’lik, sebze üretimi ise %18,5’luk kısmına karşılık gelmektedir. Bir başka bakışla, üretim gerçekleştirilen toplam arazinin %40’ında meyve üretimi, %23’ünde ise sebze üretimi gerçekleştirilmektedir. Diğer taraftan, toplam hayvancılık üretiminin %36’sı süt ve süt ürünlerinden oluşmaktadır.

 

Tarımsal ürünler; hububat, yem dahil kültür bitkileri, meyveler (üzüm dahil) ve sebzeler (patates dahil) olmak üzere başlıca dört grupta toplanabilir.

 

Hayvan üretimi, kesimi, ihracatı ve işleme sanayinin Makedonya ekonomisinde ve tarım sektöründe önemli bir yeri vardır. Tarihsel olarak, hayvancılık (domuz ve tavuk üretimi hariç) küçük çiftçiler tarafından yapılagelmiş olup, son zamanlarda bazı büyük üreticiler de spesifik alanlarda üretime başlamıştır.

 

Son on yılda hayvancılık üretimi azalma eğilimine girmiş, dana ve koyun üretimi artarken tavukçuluk ürünleri üretimi azalmıştır. 1994-2000 döneminde süt üretimi iki katına yaklaşmış, hala göreceli olarak düşük olmakla birlikte verimlilik artmıştır. Tavukçuluk sektörü ise daha çok yumurta üretimine odaklanmış olup, son yirmi yılda üretimi yavaş yavaş azalmıştır. Son zamanlarda sektördeki özel firmaların faaliyetlerinde artma görülmektedir.

 

Makedonya net işlenmemiş süt ihracatçısı iken, et, sakatat, sosis ve benzeri ürünler ve tavukçuluk ürünlerinde net ithalatçı konumundadır.

 

Hükümetlerin tüm çabalarına rağmen henüz Makedonya’da mekanize olmuş ve modern tekniklerle üretim gerçekleştiren işletmelerin sayısı çok azdır ve verimliliğin yükseltilmesi, hayvan soylarının ıslah edilmesi ve kalitesinin arttırılması gibi çok temel sorunlarda bile katedilmesi gereken uzun bir yol bulunmaktadır.

 

Bunun yanına bir de geleneksel aile yapısı ve daha çok dağlık bir yapı arz eden ülke arazisinin de etkisiyle, büyük parçalar halinde ekilebilir arazinin kısıtlı olması da eklenince tarımsal üretimin miktarının ve kalitesinin arttırılması daha da zorlaşmaktadır.

 

Kendi ölçeğinde önemli potansiyeline rağmen Makedonya’nın tarım ve hayvancılık alanında içinde bulunduğu zayıf durumun özellikle Türk firmaları tarafından gerçekleştirilecek orta boy yatırımlar sayesinde bir fırsata dönüştürülebileceği düşünülmektedir.

Makedonya'nın 2010 yılı için 100 milyon Avroluk tarımsal destek sağlanacağı açıklanmıştır. Söz konusu 100 milyon Avronun 10 milyonluk kısmının kırsal gelişim, 60 milyonluk kısmının tarımsal ürünler ve 30 milyonluk kısmının ise hayvancılık için kullanılacağı belirtilmiştir.

 

Makedonya devleti, temelde siyasi bir kararla 2006 başından itibaren, kuş gribi nedeniyle Türkiye’den tavukçuluk ürünleri ithalatını, AB’nin ihracat numarası uygulamasını aynen benimsemesi nedeniyle de süt ve süt ürünleri ithalatını yasaklamış durumdadır. 2004 yılında 3,73, 2005 yılında ise 4,61 milyon Dolarlık beyaz et ürünleri ihracatımızın gerçekleştiği ve son yıllarda Türk beyaz et sektörünün kalitesinin daha da yükseldiği dikkate alındığında özellikle bu ürün grubunda önemli büyüme potansiyeli bulunan bir ihracat imkanımız ortadan kalkmış bulunmaktadır. Herşeye rağmen, söz konusu yasakların kaldırılmasını teminen gerekli çabalarımız devam etmekle birlikte, söz konusu yasağı aşmanın en öne çıkan yolunun, özellikle beyaz et üretimi konusunda çok büyük olmayan modern tesisler kurup, burada yapılacak üretimi gerek Makedonya gerek bölge ülkelerine pazarlamanın yollarının aranması olduğu değerlendirilmektedir.

 

Makedonya’daki istatistiklerin çok geriden gelmesine rağmen, Makedonya tarım ve hayvancılık sektörüne ilişkin daha detaylı veriler ve değerlendirmeler için Müşavirliğimiz internet sitesinde “Sektör Raporları” sekmesinde “Makedonya Tarım ve Hayvancılık Sektör Raporu”nun incelenmesinde yarar görülmektedir.

 

            4.3. Sanayi

 

            Makedonya’nın planlı ekonomiden pazar ekonomisine geçiş sürecinde sanayinin ekonomi içerisindeki payı ciddi oranda azalmış ve 1990’lı yılların başında %45 iken 2005 itibariyle %27’ye inmiştir. Sanayide ağırlık demir-çelik, tekstil ve metalürjidedir.

 

            Aşağıda Makedonya ekonomisi açısından önem taşıyan bazı sektörlerle ilgili olarak, Makedonya Ekonomi Bakanlığı tarafından derlenmiş olan en güncel raporda yer alan özet bilgiler yer almaktadır (2008 verileri üzerinden).

 

Tekstil, Hazır Giyim ve Ayakkabı

Makedonya’da en önemli sanayi dallarından biri tekstil ve ayakkabı sektörüdür. Tekstil ve ayakkabı sektöründe fason üretimi ağırlıklıdır. Bu ürünlerin toplam ihracatında fason üretimin payı %93’tür. Tekstil ve ayakkabı ihracatı ülkenin toplam ihracatının dörtte birini oluşturmaktadır.

 

Ağaç İşleme

Ağaç işleme sanayi, yarı mamul (tomruk işleme, sunta v.b.) ve hazır ürün (mobilya) olmak üzere iki bölüm halinde değerlendirilmektedir.

 

Ağaç işlemenin toplam sanayi üretimi işindeki payı %3,22’dir. Sözkonusu sektörün hammadde açısından ithalata bağımlı olması dikkat çekicidir. Bunun başlıca nedeni iğne yapraklı ağaçların yetersizliği ve katma değeri yüksek ürünlerde kullanılan sunta, ferforje, medyapan, kaplama folyoları gibi hammaddelerinin yerli üretiminin bulunmamasıdır.

 

Sektörün genel üretim kapasitesi 200.000 m3 tomruk ve 1,2 milyon adet hazır mobilyadır. Yarı mamul üretiminde kapasite kullanımı %35-40 arasında değişmektedir. Bu oran hazır ürünlerde %45-50 arasındadır.

Ağaç işleme alanında faaliyet gösteren firma sayısı 1.156 dır. Bunların sadece birkaçı 250 üzerinde çalışanı olan büyük firmalardır. Kalan firmaların tamamı mikro, küçük ve orta ölçekli şirketlerdir.

 

Makedonya’nın 2008 yılı toplam ihracatının içinde ağaç işleme sanayiinin payı %1,05’tir. Bu rakamın %0,29’unu temel üretim (tomruk), %0,76’sını ise hazır ürün grubu (mobilya) oluşturmaktadır. Söz konusu sektörün toplam ithalat içindeki yeri ise %2,63 olup, bu rakamın %1,18’ini temel üretim, %1,45’ini ise hazır ürün grubu oluşturmuştur.

 

Ağaç işleme sanayisini kalkındırma amacı ile 2007 yılı Temmuz ayında Ağaç İşleme Kümesi kurulmuştur. Şu anda kümenin üye sayısı 64’tür.

 

Gıda Sanayi

Gıda üretiminde en büyük kapasite unlu mamuller, et ürünleri, süt, şeker ve şekerleme, bitkisel yağlar, sebze konserve, meşrubat üretimindedir.

 

Sektörün kapasite kullanım oranı oldukça düşük olup %30 ila %50 arasında değişmektedir. Bunun başlıca sebepleri arasında firmaların döner sermaye yetersizliği,  kredi borçları ve ithal ambalaj yer almaktadır.

 

Bu sanayi dalında faaliyet gösteren firmaların sayısı 1.554 olup çalıştırdıkları işçi sayısı 12.000 civarındadır. Bu rakam sanayide çalışanların %11’ini oluşturmaktadır.

 

Sektörün toplam ihracat ve ithalattan aldığı pay düzenli olarak yavaş yavaş gerilemektedir. Gıda sanayi, 2006 yılında ülkenin toplam ihracatından %8,74’lük bir pay almışken, bu rakam 2007’de %7,81’e, 2008’de ise %7,62’ye düşmüştür. Benzer şekilde, gıda sanayisinin toplam ithalat içindeki payı 2006’da %9,87 iken, bu rakam 2007’de %9,75’e, 2008’de ise %9,12’ye gerilemiştir.

 

2005-2008 yılları arasında gıda ithalatının yapıldığı başlıca ülkeler, Sırbistan Karadağ, Slovenya, Almanya, Türkiye, Yunanistan, İtalya, Brezilya, Avusturya, Bulgaristan olmuştur.

 

2008 yılında yapılan ihracat en çok Sırbistan, Karadağ, Slovenya, Hırvatistan, Arnavutluk, Bulgaristan, Türkiye, Yunanistan, İtalya, Almanya, ABD’ye yapılmıştır.

 

Sektörün en önemli ihraç ürünleri, toplam sektör ihracatı içinde %41,3’lük oran ile yer alan meyve ve sebze, %34,5’lik oranla yer alan içecekler, %9,2’lik oranla yer alan et ve et ürünleri, kakao içerikli ürünler ve diğer gıda ürünleridir.

 

İthalattaki başlıca ürünler ise, buğday, un, bisküvi, gofret, kek, dondurulmuş domuz eti, dondurulmuş tavuk, dondurulmuş balık, ham şeker, kahve, çorba, narenciyedir.

 

Metal İşleme ve Makine Sanayi

            Metal işleme ve makine üretiminde 2005-2008 yılları arasında %27 oranında artış yaşanmıştır. Bu sektörde kapasite kullanım oranı %60’tır.

 

Metal ürünleri ihracatı yapılan ülkelerin başında Sırbistan Karadağ, Yunanistan, Almanya, Arnavutluk bulunmaktadır.

 

Devlet İstatistik Kurumu verilerine göre metal ürünleri ihracatının genel ihracattaki payı %2,29, makine ihracatının payı ise %1,65’tir.

 

            Metal işleme sanayi ürünlerinin ithal edildiği başlıca ülkeler: Almanya, Yunanistan ve Türkiye’dir. Makine ithalatı ise Almanya, İtalya ve Slovenya’dan yapılmaktadır.

 

Metal ürünleri ithalatının genel ithalattaki payı %2,05, makine ithalatının payı ise %6,82’dir.

 

Metal Dışı (Ametal) Sanayi Sektörü

Ametal sanayi dalları üretimi yerli kaynaklar ve hammaddeye dayalı yapılmaktadır. Alçı, seramik kil, kireç, bentonit gibi maddelerin zengin yatakları söz konusu sektörün kalkınmasına büyük katkı sağlamaktadır. Ayrıca, kalite, çeşitlilik ve karlılık açısından süs taşı üretimi de perspektifi olan bir alan olarak görülmektedir.

 

Makedonya’da ametal üretimi toplam sanayi üretimine %8,8 oranında katkı sağlamakta olup, söz konusu üretimde son dönemde düşüş gözlemlenmektedir. Söz konusu sanayi dalında üretim kapasitelerinin yerli piyasa ihtiyaçlarına göre çok büyük olduğu görülmektedir. Toplam üretim kapasitesinin sadece %20-50’lik kısmı iç piyasa talepleri için kullanılmaktadır. İnşaat malzeme üretimi hammadde bolluğuna rağmen eskimiş teknoloji yüzünden yer yer yüksek kalite ve çeşitlilik açısından eksik kalmaktadır.

 

2008 yılında bentonit, kuvars ve kuvars krıstalleri, sanayi kumu gibi bazı ürünlerin üretiminde azalma yaşanmıştır. Üretiminde artış görülen ürünler arasında kireç taşı, sinter dolomit, blok mermer, inşaat kumu bulunmaktadır.

 

2008’de blok mermer üretiminde %10-20 arasında artış görülmüştür. Kesilmiş mermer levha üretiminde ise %15 oranında azalma yaşanmıştır. Sektördeki en büyük kapasiteli firma olan FHL Mermeren Kombinat 25.000 m3 blok mermer ve 500.000 m2 işlenmiş levha kapasiteli olup 432 çalışana istihdam sağlamaktadır.

 

Alçı ve alçı ürünleri alanında, Debre’de bulunan Radika fabrikasının Knauf tarafından satın alınmasıyla üretim sürecinde değişim yapılarak yeni teknoloji ve ürün çeşitleri getirilmiştir. Sürekli artan üretimin sonucu olarak 2008 yılında 242.000 ton ham alçı ve 16,35 milyon m2 alçı ürünleri üretilmiştir. Bu alandaki üretimin %70’i ihraç edilmektedir.

 

            2008 yılında çimento üretiminde %5 oranında azalma sonucunda 862.000 ton portland çimento ve 54.000 ton diğer çimentolar üretilmiştir. Bu alanda tek üretici olan Yunanistan merkezli Usje çimento fabrikası yerli piyasa ihtiyacının %80’ini karşılamaktadır.

 

İnşaat malzeme ihracatı 2002-2008 yıları arasında ikiye katlanmıştır. Buna rağmen Makedonya’nın toplam ihracatında çok düşük payı vardır. (%3,6-%4,1).

 

Toplam inşaat malzeme ihracatının %67’sini oluşturan 4 ürün ve ihraç edildikleri ülkeler aşağıda yer almaktadır.

 

-          Çimento (%25,2) – Sırbistan, Bulgaristan, Arnavutluk ve Yunanistan

-          Alçı (%16,4) – Bulgaristan, Sırbistan, Arnavutluk, hırvatistan ve İspanya

-          Ateşe dayanıklı ürünler (%13,1) – Bölge ülkeleri yanısıra İtalya, Romanya, Rusya ve Türkiye

-          Mermer (%12,2) – Yunanistan, Sırbistan, Rusya, Türkiye ve Portekiz.

 

2005-2008 döneminde toplam inşaat malzeme ithalatının %69-72’sini oluşturan başlıca ürünler ise aşağıdaki şekildedir.

 

-          Seramik fayans (%21-26) – İspanya, Sırbistan, Karadağ, Çin, Bulgaristan, İtalya, Yunanistan, Hırvatistan, Türkiye,

-          Ateşe dayanıklı ürünler (%8-%15) – Türkiye, Almanya, İtalya, Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan, Bosna Hersek, Rusya,

-          Bitümen karışımlar (%5-%12) – Yunanistan, Arnavutluk, Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ,

-          Çimento (%6-%12) – Bulgaristan, Yunanistan, Arnavutluk.

 

            4.4. Ulaştırma ve Telekomünikasyon

 

            4.4.1. Ulaştırma 

 

            4.4.1.1. Karayolları

 

            Halihazırda ülkedeki toplam karayollarının uzunluğu 8.216 km’dir. Hükümetin mevcut Ulusal Kalkınma Planına göre bu yolların 915 km’si ana yollar, 4.690 km’si yerel yollar, 2.611 km’si daha küçük bölgesel yollar ve 3.330 km’si ise düşük kaliteli ve asfalf olmayan yollardır.

 

            Makedonya Cumhuriyeti, Güneydoğu Avrupa Bölgesinde önemli iki Pan-Avrupa koridorunun kesişme noktasında yer almaktadır. Bölgeyi Avrupa’ya bağlayacak olan 304 km’lik 8. Koridor (E-65 Doğu-Batı otoyolu Durres, Tiran, Üsküp, Sofya, Varna, Karadeniz kıyı şeridi) ile 172 km’lik 10. Koridor’un (E-75 Güney-Kuzey otoyolu Selanik, Üsküp, Belgrad, Zagreb, Münih) koridorlarının Makedonya’da yer alan bölümlerinin inşası için Avrupa Yatırım Bankası, Dünya Bankası ve AB kredi sağlamıştır. 10. Koridorun yaklaşık 2/3’ü uluslararası otoyol standartlarına kavuşturulmuş olup geri kalan kısmının ihale edilmesi için hazırlıklar sürdürülmektedir. 8. Koridorun önemli bir kısmının kalitesi ise henüz uluslararası standartlardan çok uzaktır.

 

Makedonya’da insan ve mal taşımacılığının büyük bir kısmı karayolları üzerinden yapılmaktadır. Yük taşımacılığında, transit ve uluslararası taşımalara kıyasla ulusal taşımaların daha çok olduğu görülmektedir. Ayrıca, yolcu taşımasında da karayolları, demiryollarına kıyasla daha yaygın kullanılmaktadır.

 

Makedonya Hükümeti ulaşım altyapısının iyileştirilmesi açısından 8. ve 10. Koridorların geliştirilmesi ve yapımının tamamlanması konusunda net bir tavır sergilemektedir. Bu çerçevede, 10. Koridorda 28,5 kilometrelik Demir Kapiya-Smokvica ile 7,5 kilometrelik Tabanovce-Kumanova bölümlerinin ve 8. Koridorun tamamlanması öncelikli taşımaktadır.

 

Öte yandan hükümet, söz konusu koridorların yanı sıra lokal ve tali yolların yenilenmesi ile yenilerinin yapımına da büyük önem vermektedir. Bahse konu yolların iyileştirilmesine yönelik proje kapsamında Dünya Bankası 70 milyon Avro değerinde kredi sağlamıştır. Bu projenin 2009-2013 yılları arasında gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.

 

10. Koridor kapsamında 28 km.lik ve 169 milyon avro bedelli Demir Kapiya-Smokvica bölümü ile ilgili ana projenin hazırlanma ihalesinin değerlendirmesi devam etmektedir. Projenin inşaatına ilişkin şartlar açılacak olan ihalede belirtilecektir. Bu proje ile ilgili fizibilite çalışması mevcuttur.

 

            Ülkede 374 km uzunluğunda yeni otoyollar inşa edilmesi, onarılması, bakımının sağlanması ve işletilmesi için, doğu ve batı paketi olmak üzere iki paket halinde imtiyaz ihalesine çıkılmasına dair hazırlıklar hala devam etmektedir. 177,5 km'lik ve 434 milyon Avroluk doğu paketinde Kriva Palanka-Romanovce, Kocani-Stip, Miladinovci-Stip, Üsküp çevre yolu ve Miladinovci-Üsküp yolları, 196 km'lik ve 558 milyon Avroluk batı paketinde ise Stenkovec-Blace-Kosova sınırı, Gostivar-Kjafasan, Trebenista-Ohrid, Podmolje-Struga ve Gostivar-Tetovo-Üsküp yolları bulunmaktadır. İhaleyi kazanacak firmaların 8 yıl içinde söz konusu yolları uluslararası otoyol standartlarına uygun şekilde inşa etmesi, mevcut olanların standardını ise uluslararası standartlara yükseltmesi gerekmekte olup, bu firmalar söz konusu yolları 35 yıllığına işletme hakkına sahip olacaktır.

 

            4.4.1.2. Demiryolları

 

            Ülkedeki demiryollarının uzunluğu 700 kilometredir. Demiryollarının iyileştirilmesi konusunda, birinci öncelik 10. Koridor kapsamında 215 km. uzunluğundaki hattın modernizasyonu olarak belirlenmiştir.

 

10. Koridor demiryolu hattının hızı, saatte 100 km. olarak tasarlanmıştır. Koridor boyunca 19 istasyon bulunmakta ve 25 kV/50 Hz elektrik ağı ve sinyalizasyon sistemi mevcuttur. Ulaşımın %85’inin bu koridor üzerinden yapılıyor olması nedeniyle altyapının iyileştirilmesi ve hızın saatte 130 km.ye kadar artırılması planlanmaktadır.

 

10. Koridorun iyileştirilmesi için 424,5 milyon Avro finansmana ihtiyaç duyulmaktadır. 2009-2013 yılları yatırım programında, demiryollarının elektrik altyapısı için 17.205.000 avro, inşaat çalışmaları için 159.830.000 avro ve mekanizasyon için 4.700.000 avro değerinde projeler yer almaktadır.

 

Demiryolları ile ilgili kanun değişiklikleri iki paket halinde ve Avrupa Birliği direktifleri doğrultusunda yapılmıştır. 2009 – 2013 yıllarını kapsayan, Koridor 10’u esas alan, demiryollarının yenilenmesi, iyileştirilmesi ve işletilmesi konularıyla ilgili çalışmaya devam edilmektedir. Bu paket kapsamında yapılacak yatırımların bir kısmı milli bütçeden, kalanı ise uluslararası finans kurumlarından karşılanacaktır.

 

            4.4.1.3. Havayolları

 

            Makedonya’daki havayolu taşımacılığı Üsküp ve Ohri Havalimanlarından yapılmaktadır. Halihazırda Üsküp Havalimanının yıllık yolcu kapasitesi 500.000 ile 600.000 arasında iken Ohri Havalimanının yıllık kapasitesi 300.000 civarındadır. Üsküp ve Ohri Havalimanlarında 2008 yılındaki sefer sayısı 14.279 olarak gerçekleşmiş olup, 2009 yılında bu rakamda %1,5 oranında artış olduğu tahmin edilmektedir. 2008 yılındaki yolcu sayısı 696.452 olarak gerçekleşmiştir.

            Mevcut durumda, Sırbistan Havayollarına olan borcu yüzünden adı geçen havayolu şirketi tarafından çoğunluk hissesi alınan Makedonya Havayolları operasyonlarını sürdüremezken Üsküp Havalimanında, aralarında Türk Havayollarının da bulunduğu 10 adet yabancı havayolu şirketi tarafından Avrupa’daki 15 noktaya taşımacılık yapılmaktadır.

             Yıllardır geciktirilen yatırımlar yüzünden ülkedeki havalimanlarının kalitesi ve imkanları bir hayli düşük olmakla birlikte, Üsküp ve Ohri Havaalanlarının yenilenmesine ilişkin süreç TAV firmamızla birlikte başlamış bulunmaktadır.

             Bu çerçevede, söz konusu havalimanlarının yap-işlet-devret yöntemiyle yenilenmesi ve işletilmesi ve İştip’te yeni bir kargo havaalanı inşa edilmesine ilişkin olarak açılan ihaleyi Türkiye’den TAV şirketi kazanmış ve konuya ilişkin imtiyaz sözleşmesi 24 Eylül 2008 tarihinde imzalanmıştır. Makedon tarafının havaalanlarını teslim etmesini müteakip, TAV Makedonya'nın, 200 milyon Avro tutarında yatırımla 12 ay içerisinde Üsküp ve Ohri Havalimanlarındaki yükümlülükleri yerine getirmesi, bu iki havalimanını 20 yıl süreyle işletmesi ve havalimanlarında çalışan mevcut personelin istihdamına devam etmesi gerekmektedir.

 

            1 Mart 2010 tarihinde Üsküp Havalimanında düzenlenen bir törenle Üsküp ve Ohrid Havalimanlarının yönetimi TAV’a teslim edilmiş olup, TAV tarafından fiili inşaat sürecine başlanmıştır. Sözleşmede yer alan İştip Kargo Havaalanı inşaatı konusu ise bölgeyle ilgili yapılması gereken fizibilite çalışması ve teknik bilgi toplanması süreçlerinin sonrasına bırakılmış görünmektedir.

 

            4.4.2. Telekomünikasyon

 

            Makedonya Cumhuriyetindeki toplam telefon hattı sayısı 2009 itibariyle 437.301’dir. Milli telekomünikasyon şirketi 2001 yılında hisselerinin %51’ini Macar Matav firmasına satılarak özelleştirilmiştir.

             Ülkede internet servis sağlayıcı firma sayısı 9 olup, 2009 itibariyle internet kullanıcı sayısı 551.755 olarak gerçekleşmiş, piyasa liberalleşmiş ve Makedonya’nın genelinde kablosuz internet altyapısı kurulmuştur.

             Makedonya’da üç GSM operatörü faaliyet göstermekte ve 2009 itibariyle toplam 1.943.216 cep telefonu kullanıcısına hizmet vermektedir. Bu operatörlerden  en büyük pazar payına sahip olanı Alman T-Mobile firmasıdır. Daha sonra sırasıyla Cosmofon ve Vip adlı GSM operatörleri gelmektedir. Daha önce Yunan OTE firmasına bağlı olan Cosmofon 2009’da, Turkcell ve Türk Telekom’un da ilgilendiği bir ihale sonucunda Slovenya Telekom Şirketi tarafından satın alınmıştır. Üçüncü GSM operatörü olarak Makedonya’da hizmet veren ve bir Avusturya şirketi olan VİP ise 2007 yılında faaliyetlerine başlamıştır.

             4.5. Hizmetler

             4.5.1. Bankacılık:

             Makedonya Cumhuriyeti’nde 18 adet banka bulunmaktadır. Bu bankaların 14’ünün çoğunluk hisseleri yabancılara aittir. Bu 14 bankanın aktif değeri toplam aktifin %90’ını, bankacılık sisteminin toplam sermayesinin de %80’ini oluşturmaktadır.

 Makedonya bankacılık sektörünün toplam aktifi 235 milyar Makedonya Denarıdır (MKD). Bankalar aktifine göre üç gruba ayrılmaktadır:

 -          Büyük (aktifi 15 milyar MKD üzeri olan – 3 adet)

-          Orta (aktifi 4,5-15 milyar MKD arası olan – 8 adet)

-          Küçük (aktifi 4,5 milyar MKD’ın altında olan – 7 adet)

 

Makedonya’da, Komercijalna Banka, Sloven NLB Grup’un sahip olduğu NLB-Tutunska Banka ve Yunan Merkez Bankası’nın sahip olduğu Stopanska Banka büyük bankalar grubunda yer almaktadır.

 Orta büyüklükteki bankalar arasında; Alpha Banka, Investbanka, çoğunluk hissesi 2008 yılında Hollanda merkezli Türk bankası olan Demir-Halk Bank tarafından satın alınan IK Banka, sahibi Societe General Grup olan Ohridska Banka, Prokredit Banka, Stopanska Banka Bitola, TTK Banka ve Uni Banka bulunmaktadır.

 Eurostandard Banka, International Private Bank, Komercijalno-Investiciona Banka, Macedonian Bank for Development, Post Banka, Sileks Banka ve 1999 yılında şube olarak örgütlenen ve 2008 yılında genel müdürlük yapısına kavuşan Ziraat Banka AD ise küçük bankalar grubunda yer almaktadır.

 

Tablo 4 - Banka Gruplarına Göre Pazar Payları

 Banka Grubu


Toplam Aktifteki Payı

Toplam Aktivite İçindeki Payı

Toplam Kredilerdeki Payı

Toplam Mevduattaki Payı

Büyük Bankalar

%66,2

%67,5

%69,0

%71,6

Orta ölçekli bankalar

%28,8

%28,1

%28,1

%25,8

Küçük bankalar

%5,0

%4,4

%2,2

%2,6

Toplam

%100

%100

%100

%100

 

            Özel sermaye Makedonya bankacılık sistemini domine etmektedir. 2007’de Makedonya bankacılık sistemindeki özel sermaye oranı %93,3 düzeyinde gerçekleşmiştir. Ülkedeki tek %100 devlet tarafından sahip olunan banka Macedonian Bank for Development’dır. Bu banka hesaplama dışında tutulursa Makedonya’da bankacılık sektöründeki özel sermaye oranı %98,4’e yükselmektedir. Makedonya bankacılık sistemindeki yabancı sermaye oranı ise 2007 sonu itibariyle %69,1’dir.

 

Makedonya finans sistemi, göreceli olarak basit yapısı ve bankacılık segmentinin dominant olması ile göze çarpmaktadır. Bu nedenle bankacılık sektörünün istikrarı, toplam olarak finans sisteminin istikrarı açısından en büyük önemi taşımaktadır. Makedonya’daki bankacılık sisteminin mevcut gelişmişlik seviyesi ve geleneksel bankacılığa yoğunlaşmış olması nedeniyle dünya finans akımlarından büyük ölçüde izole edilmiştir. Bu sebeplerden dolayı Makedonya finans sistemi küresel krizden kaynaklanan türbülanstan doğrudan etkilenmemiştir. Öte yandan, finans göstergelerine göre Makedonya bankacılık sektörünün yüksek kar, solvent ve verimlilik oranına sahip olduğu görülmektedir.

 

 

Yabancı bankaların teminat mektuplarının tanınması konusunda herhangi bir yasal engel bulunmamaktadır. Teminat mektupları ile ilgili yaşanabilecek sıkıntılar Merkez Bankasının düzenlemelerine bağlı değil, bankaların dış ticaret çalışmaları kapsamında alabilecekleri risklere bağlı olabilmektedir.

 

            Ülkeye giren ve çıkan döviz miktarında denetim, banka transferi ya da efektif para girişine göre yapılmaktadır.

 

            Efektif yabancı para girişi durumunda denetim gümrük idaresi tarafınca yapılır. Banka transferi durumunda ise denetim Merkez Bankası tarafından yapılmaktadır. Her banka yapmış olduğu döviz havalesi için Merkez Bankasına bilgi vermek zorundadır.

 

Döviz alım satımı sırasında sınırlamalar bulunmamaktadır.

 

Makedonya’da kurulu yabancı sermayeli bir şirketin vergi ve primler konusunda yükümlülüklerini yerine getirmiş olması şartı ile kar transferi serbesttir.

 

            Makedonya ve Türkiye arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması Kasım 1997 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu anlaşmaya istinaden Makedonya Cumhuriyeti Türk yatırımcılarının Makedonya’daki faaliyetleri kapsamında elde ettikleri karın serbestçe transfer edilmesine izin vermektedir.

 

            Makedonya’da nakit para hareketi çok sıkı takip altındadır. Firmalarımız açısından; yatırım sermayesi olarak getirilecek paranın banka vasıtasıyla getirilmesi, teminat olarak en azından banka teminatının tercih edilmesi dikkat edilecek hususlardan en önemlisi olarak görülmektedir.

 

            Ayrıca bankalar arasında transferlerde kaynak belirtmek kaydıyla herhangi bir sınırlama bulunmamakta, ancak nakit para alımlarında aylık 10.000 Euro ve 10.000 Euro muadili MKD (Makedonya Denarı) limiti uygulanmakta, vatandaş olanlar için aylık en fazla 2.500 Euro, vatandaş olmayanlarda ise günlük 2.000 Euro hesaplarına nakit para yatırılmasına izin vermektedirler. Makedon vatandaşlarının yurtdışında hesap açtırmalarına ise müsaade edilmemektedir.

 

            4.5.2. Turizm:          

 

            Makedonya Cumhuriyeti, doğal güzellikleri, kültür mirası, arkeoloji alanları bakımından zengin bir ülkedir. Ülke, “Balkanların incisi” olarak bilinir. Doğal özellikleri (jeolojik yapısı, iklimi, bitki örtüsü ve biyolojik çeşitliliği) bu ülkeyi Balkanların güzel ülkelerinden biri yapmaktadır. Bu da turizmin potansiyelinin gelişmesine imkan sağlamaktadır. Turistik alanlardan bazılarını şöyle sıralamak mümkündür:

 

            285 metrelik derinliğiyle Ohri Gölü Balkanların en derin gölüdür ve UNESCO koruması altına alınmıştır. Tarihi ve kültürel anıtlarla zengindir. 365 kilise, güzel plajlar, iyi otel ve kamp yerleri bulunmaktadır.

 

            Prespa Gölü de sakin turistik alanlardan biridir. Oteşevo ve Pretor turistik merkezlerinde konaklama imkanı vardır.

 

            Doyran Gölü sıcak iklimi ve suyu ile sağlık turizmine de uygundur.

 

            Sözü geçen turistik merkezler, toplam konaklama kapasitesinin %80’ini oluşturmaktadır. Ülkenin toplam yatak sayısı 80.000’dir. Makedonya’da çoğu özel olmak üzere 90 otel ve 10 kamp bulunmaktadır.

 

            Koruma altında olan üç dağ milli park olarak ilan edilmiştir. Bunlar Pelister, Mavrova ve Galiçitsa’dır. Aynı zamanda bu alanlar av, kış sporları, rekreasyon, balıkçılık gibi faaliyetlerin yapıldığı merkezleridir.

 

            Makedonya’da 38 adet termal kaynak bulunmaktadır. Bunlardan sekizi kaplıca olarak geliştirilmiştir. En önemli kaplıcalar, Katlanovo, Debarski, Bansko, Negortsi ve Kezovitsa’dır. Bu kaplıcalarda da dinlenme, rehabilitasyon ve eğlenme imkanları sunulmaktadır. Şimdiye kadar Sağlık Bakanlığına bağlı olarak çalışan bu kaplıcalar bu yıl itibariyle özelleştirme kapsamına alınmıştır.

 

            Makedonya tarihi ve kültürel yapısı açısından zengin bir ülkedir. Örneğin; 4.293 arkeoloji alanı, 150.000 m2’lik alanda fresk ve 23.000 ikonu bulunan 992 kilise ve manastır, 228 cami, han, hamam ve çarşı, 47 kale ve kule, 1.000 anıt bulunmaktadır. Bu nedenle ülkede kültür turizmi ağırlıklıdır.

 

            Büyük İskenderin memleketi olan Makedonya aynı zamanda, tüm Slavların öğretmeni sayılan Kiril ve Metodius’un, Kiril Alfabesinin yaratıcısı olarak bilinen St. Kliment Ohridski’nin ülkesidir.

 

            Ülkede üç çeşit iklim hüküm sürmektedir. Yazları kuru ve sıcak, kışları soğuk ve nemlidir. Ortalama hava sıcaklığı yazın 22, kışın 0°C’dir.

 

            Üsküp ve Ohri’de olmak üzere iki tane uluslararası havalimanı vardır. Düzenli uçuş sağlayan çeşitli havayolu şirketi faaliyet göstermektedir. Yakın zaman öncesinde çoğunluk hissesi Sırp Havayolları tarafından alınan Makedonya Havayollarının (MAT) yanısıra THY da dahil birçok havayolu şirketi vardır. Otobanlar üzerinden komşu ülkelerle karayolu ulaşımı mevcuttur. Ayrıca Viyana-Üsküp, Budapeşte-Belgrad-Üsküp, İstanbul-Sofya-Üsküp, Atina-Selanik-Üsküp arasında demiryolu hattı vardır.

 

            Ülkenin turizm sektörü gerek kalite gerek ekonomik büyüklük açısından hala çok zayıf bir durumda olup, Makedonya İstatistik Kurumuna göre ülkenin toplam GSMH’nın içinde turizm sektörünün payı %1,5 civarında bulunmaktadır.

 

            Türkiye Cumhuriyeti ve Makedonya Cumhuriyeti arasında 1993 yılında Turizm İşbirliği Anlaşması imzalanmıştır. Toplam yabancı geceleme sayısında Türkiye’den gelen turistlerin %5 civarında payı vardır. Bu rakamlar otel geceleme sayılarına göre hazırlanmış olduğundan ve Türkiye’den gelen turistler genel olarak akrabalarının evlerinde konaklaması sebebiyle oran düşük görülmektedir.

 

Tüm diğer alanlardaki yatırımlar için geçerli olan şartlar turizm yatırımları için de geçerlidir. Makedonya Hükümeti tarafından otelcilik alanında yabancı yatırımcıları çekmek için özellikle uluslararası nitelik taşıyan, markalaşmış otel zincirler için Üsküp, Mavrova, Ohri ve Gevgeli’de bazı arsalar belirlenmiş olup, dönem dönem söz konusu arsalarla ilgili ihaleler açılmaktadır.

 

 

            4.5.3. Sigortacılık

 

              Makedonya Cumhuriyetinde sigortacılık piyasasında sürekli artış gözlemlenmektedir. Halihazırda ülkede 12 sigorta şirketi faaliyet göstermektedir. Bu alanda en büyük yatırımcı “QBE Makedonya” şirketidir. 2007 yılı itibariyle sigorta şirketlerinde yabancı sermaye payı, 2005’teki %63’lük oranın üzerine çıkarak %70’e ulaşmıştır. En büyük dört sigorta şirketinde ise yabancı sermaye payı %100’dür. Genel olarak Makedonya sigorta sektörü az gelişmiş ve sadece zorunlu sigortaları kapsayan bir yapı arz etmektedir.

 

            4.6. Enerji:

 

            Ekonomik gelişme için olmazsa olmazlar arasında yer alan enerji konusu, düşük verimlilik, yetersiz yönetim ve bunların sonucunda ortaya çıkan zayıf elektrik sistemi nedeniyle bölge genelinde sorun olmaya ve gelişmeyi yavaşlatmaya devam etmektedir.

 

            Diğer bölge ülkeleri gibi, Makedonya’nın da enerji altyapısı 1960 ve 70’lerde Doğu Bloku teknolojisiyle kurulmuştur. Ancak, eski ve çok verimli olmayan teknolojiye bir de kötü yönetim ve bakımsızlık da eklenince ülke ve bölgenin enerji politikaları için büyük sıkıntılar yaratmaktadır.

 

            Makedonya’nın enerjide ithalata bağımlılık oranı %55’tir, ancak ülke ham petrol ve doğal gazda tamamen ithalata bağımlıdır. Ülkenin tüm doğal gazı Rusya’dan gelmekte olup, Makedonya’da veya bölgede herhangi bir doğal gaz depolama tesisi bulunmamaktadır.

 

            2005 yılı itibariyle Makedonya’nın toplam nihai enerji tüketimi 1,7 Mtoe olarak gerçekleşmiş olup, elektrik tüketimi olarak ise evsel kullanım toplam tüketimin %48’ini oluşturmuştur. Bu tüketimi sırasıyla %34 ile sanayi, %17 ile hizmetler ve %1 ile tarım sektörleri izlemiştir.

 

            Yine 2005 itibariyle, Makedonya’nın toplam enerji arzı (TPES-Total Primary Energy Suppy) 2,7 Mtoe olmuştur. Bu rakamın %49’unu (1,33 Mtoe) kömür, %33’ünü petrol (1 Mtoe) oluşturmuş, geri kalan %18’i (0,4 Mtoe) ise elektrik ithalatı (%5), odun (%6), hidro güç (%4,5) ve doğal gaz ithalatı (%2) ve jeotermal enerji (0,5’ten az) gibi farklı iç ve dış kaynaklardan karşılanmıştır.

 

            Ülkedeki elektrik sektörünün özelleştirilmesi ve yeniden yapılandırılması süreci kapsamında dönemin kamu şirketi Makedonya Elektrik Şirketi (JSC-EPCM) 2005/2006 yıllarında yeniden yapılandırılarak JSC-ELEM adlı elektrik üretim şirketi ve ESM adlı dağıtım şirketi kurulmuş, daha sonrasında ise ESM özelleştirilmiştir. Halihazırda söz konusu şirketin %90’ı Avusturyalı EVN adlı şirkete %10’u ise Makedon elektrik nakil şirketi MEPSO’ya aittir.

 

Makedonya’daki geniş dağıtım şebekesi, ülkeyi elektrik üretim ve dağıtımı için cazip bir yer haline getirmektedir. 2006’dan beri Makedonya’daki elektrik dağıtım yetkisi Avusturyalı EVN firmasına aittir. Makedonya için enerji sektörü öncelikli sektörler arasında yer almakta olup, ülkedeki mevcut hidroelektrik potansiyelinin hala %70’inin kullanılmamakta olması hususu göz önünde bulundurulduğunda Makedonya enerji sektörünün yatırım açısından cazibesi daha da dikkat çekici hale gelmektedir.

 

Ancak, diğer birçok alan gibi kağıt üstünde elverişli bir ortam sunan Makedonya enerji sektörü, Makedonya’da kuvvetler ayrılığı prensibinin işlememesi sonucunda yargı kararlarına güven duyulmaması ve yönetimdeki şeffaflık sorunları nedeniyle bu sektöre de yabancı yatırımcı çekilmesi konusunda büyük sıkıntılar yaşanmaktadır.

 

Örneğin, yatırımın başından beri, EVN firması ile ELEM ve dolayısıyla Makedonya Hükümeti arasında çeşitli alacak ve borç sorunları oluşmuş, EVN ile hükümet arasındaki sorun mahkemeye intikal etmiştir. Mahkeme ise EVN aleyhine karar vermiş ve EVN’yi 130 milyon Euro tutarında cezaya çarptırmıştır. EVN, Avusturya hükümeti ve tüm AB ülkeleri konuya ilişkin mahkeme sürecinin tarafsız olmadığını ve yargıdaki kararların hükümetin yönlendirmeleri, telkinleri ve baskıları sonucunda alındığını belirterek konuyu gündemde tutmaktadır. Halihazırda adı geçen şirket, davayı bir üst mahkemeye temyize götürmüş bulunmaktadır. Hükümet, EVN’yi taahhüt ettiği yatırımları yapmamakla, EVN ise Makedonya’nın bazı bölgelerinde güvenlik sorunları giderilemediği için tahsilat yapamadığı ve hükümetin de konuyla ilgili gerekli tedbirleri almamakla suçlamaktadır.

 

            4.7. Doğal Kaynaklar ve Madencilik:

 

            Makedonya Cumhuriyeti jeolojik yapısına göre metal ve ametal mineraller, yeraltı suları ve doğal gaz yatakları ile zengin bir ülkedir. Demir, nikel, bakır, çinko, kurşun, altın, gümüş, molibden, krom, titanyum ve uranyum en çok bulunan madenlerdir.

 

            Ülkedeki maden ocakları ise; yeraltı kurşun ve çinko kazıları yapılan Probiştip’teki “Zletovo”, Makedonska Kamenitsa’daki “Sasa”, Kriva Palanka’daki “Toranitsa” maden ocakları; yüzeysel bakır, altın ve gümüş kazıları yapılan Radoviş’teki “Buçim” maden ocağı; ve yüzeysel demir ve nikel kazıları yapılan Kavadartsi’deki “Feni” maden ocağıdır.

 

            Bunların dışında şu anda aktif olmayan “Taymişte” ve “Sopotnitsa” demir maden ocakları ilgi çekicidir.

 

            Ametal minerallerden mermer, granit, kireç, kuvars, dolomit (Gostivar’da bir Türk yatırımı olan Vardar Dolomit Fabrikası bulunmaktadır) bulunmaktadır.

 

             Granit; Pirlepe, İştip, Mariovo ve Ograjden bölgelerinde bulunur. Granit konusunda imtiyazlı kiralama imkanı bulunmaktadır.

 

            Mermer; Pirlepe ve Mariovo bölgelerinde bulunup kalitesiyle dünyada ün yaptığı ifade edilmektedir. Şu anda yerli firmalar dışında İtalyan ve Yunan firmalarına mermer, granit ve oniks kazıları için 20’nin üzerinde kullanma hakkı verilmiştir. Mariovo’nun Gradeşniça – Staravina bölgesinde hala kiralanabilecek ocaklar bulunmaktadır.

 

            Kireç ve dolomit en çok Gostivar, Makedonski Brod, Demir Hisar, Köprülü ve Üsküp’te bulunur. Bu minerallerle ilgili çoğu aktif olan 20’nin üzerinde kiralanabilecek yer bulunmaktadır. Doğu Makedonya da kireç ocağı açmak için uygun yerler arasında yer almaktadır.

 

            Geniş alanda yaygın olarak bulunan kuvars ise en çok Köprülü, Kratovo, İştip ve Kriva Palanka’da bulunmaktadır.

 

 

            Makedonya’nın kömür rezervleri oldukça zengindir. Ancak mevcut kömür düşük kalitedir ve metal islemede kullanılan kok kömürü ve antrasit ithal edilmektedir.

 

            Kömür; Pelagoniya, Mariovo, Negotino, Oslomey, Pehçevo, Berovo bölgelerinde çıkarılmaktadır.

 

             Enerji kaynağı olan jeotermal sular Gevgeli, Ustrumca, Radoviş, Debre, İştip, Koçana, Viniça, Probiştip, Kratovo ve Üsküp bölgelerinde oldukça yaygındır. Bu bölgelerin kaplıca turizmi, ısıtma sistemleri, elektrik enerjisi üretimi ve geliştirme potansiyeli yüksektir.

 

            Mineral kaynakların jeolojik araştırılması, bu araştırmalar için gereken koşullar ve işletme hakkı alma yollarını sağlayan Mineral Kaynaklar Kanunu 1999 yılında çıkartılmıştır.

 

            Metalürji ve madencilik, GSYİH’ye %3 oranında katkıda bulunmaktadır. Üretimin %70’i AB ülkelerine ve ABD’ye ihraç edilmektedir, toplam ihracata %2,37 oranında katkıda bulunmaktadır.

 

            Madencilik ve metalürji sektörü teknolojisinin çok eski olması sebebiyle kapasitesinin çok altında çalışmaktadır.

 

            4.8. 2009 Yılında ve 2010’un Ocak-Mayıs Dönemindeki Ekonomik Gelişmeler ve Ekonomiyi Etkileyen İç ve Dış Olaylar

 

4.8.1 Makroekonomik Performans

 

4.8.1.1. Büyüme, Sanayi Üretimi ve Küresel Krizin Etkileri

 

Makedonya İstatistik Kurumu verilerine göre 2008 yılında Makedonya Cumhuriyetinde Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) 6.515 milyon ABD Doları (raporun devamında Dolar olarak ifade edilecektir), kişi başına düşen milli gelir ise 3.152 Dolar olarak gerçekleşmiştir. Makedonya Cumhuriyeti Merkez Bankası’nın para politikası sonucu olarak dengeli döviz kuru ve düşük enflasyon devam etmiştir. Makedonya’nın 2008 yılı dış ticaret hacmi 10,83 milyar Dolar olarak gerçekleşmiş, söz konusu hacmin 6,85 milyar Dolarlık kısmını ithalat, 3,98 milyar Dolarlık kısmını ise ihracat oluşturmuştur.

 

2008 yılı boyunca küresel ekonomide görülen önemli dalgalanmalar, petrol, gıda ve temel hammaddelerde görülen rekor düzeydeki artışlar ve büyük oranda buna bağlı olarak görülmeye başlayan enflasyon artışları, parasını resmi olarak Avro’ya bağlamış olan Makedonya için de özellikle 2008’in ilk üç çeyreğinde önemli zorluklar yaratmıştır. Sonrasında küresel ekonomide baş gösteren durgunluk nedeniyle başta petrol olmak üzere diğer temel maddelerin fiyatlarında görülen düşüş ülkenin ödemeler dengesine kısmen de olsa olumlu yansımıştır.

 

Ayrıca, Makedonya ekonomisinin ve özellikle finans piyasasının küresel ekonomiye henüz entegre olmaması Makedonya için göreceli bir avantaj sağlamıştır. Özellikle krizin kaynağı pozisyonunda bulunan ve küresel ekonomideki çöküşten doğrudan etkilenen uluslararası finans kuruluşlarının zaten çok küçük olan Makedonya finans piyasasında operasyonlarının bulunmaması, Makedonya finans sisteminin ayakta kalabilmesine vesile olmuştur. Bu duruma paralel olarak, Makedonya ekonomisi 2008 yılında büyümeye devam etmiş ve dünyanın büyük ekonomileri önemli daralmalar yaşarken Makedonya ekonomisi 2008’de %5’lik bir büyüme kaydetmiştir. Bununla birlikte Makedonya ekonomisinin, 1991’de ülkenin bağımsızlığını kazandığı dönemlerdeki ekonomik büyüklüklerine ancak ulaşmakta olduğu da dikkate alınmalıdır.

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (European Bank for Reconstruction and Development -EBRD) tarafından Aralık 2009’da açıklanan bilgiye göre, sosyalist rejimin devam ettiği 1989 yılından bu yana geçen 20 yılda Makedonya 1989'daki GSMH'sini ancak yakalayabilmiş ve %2 oranında aşmıştır. Ayrıca, Sırbistan'ın bugünkü GSMH'sinin 1989'daki büyüklüğünün %72'si düzeyinde bulunduğu, Bosna Hersek için bu oran %84, Karadağ için ise %92 olduğu bildirilmiştir.

 

2009 yılının ilk üç çeyreğinde, yine küresel krizin etkisiyle Makedonya ekonomisinde negatif büyüme görülmüş, küçülme sırasıyla birinci çeyrekte %0,9, ikinci çeyrekte %1,4 ve üçüncü çeyrekte ise %1,8 olarak gerçekleşmiştir. 2009’un son çeyreğinde ise ekonomide %1,2 oranında görülen büyüme sonucunda 2009 yılı %0,7’lik bir küçülme ile tamamlanmıştır.

Parakende fiyat endeksi 2005 yılında 2004  yılına göre yüzde 2,1 artmıştır .Tüketici fiyat endeksi  ise yüzde 0,5 artmıştır. Diğer yılların rakamları aşağıdaki gibidir.

 

Kaynak: ülke istatistikleri  offisi

 

Hizmet sektöründe yüzde 3,1 lik bir artış ,yiyecek dışı sanayi ürünlerinde yüzde 3 lük artış ve giyecek maddelerinde  yüzde 1,3 lük artış. Yiyecek sanayi ve tarım ürünleri endeksinde ise düşüş kaydedilmiştir. Yiyecek malzemelerinde yüzde 1,5 lik düşüş tarım ürünlerinde ise yüzde 1 lik bir düşüş görülmüştür.

 

Tüketici fiyat endeksi hareketi  2005 yılında farklı tüketim dallarında farklı şekilde olmuştur:Tütün ve Meşrubat ürünleri fiyat endeksinde yüzde  5,5 lik  bir artış kaydedilmiştir. iletişim ve ulaşım servislerinde yüzde 3,7  ,giysi ve ayakkabıda yüzde 2,2  ,kültür ve eğlence sektöründe de yüzde 0,9 ve  barınma iskan da ise yüzde 0,4 lük bir artış olmuştur.

 

Yiyecek sektörü tüketici endeksinde yüzde 1,2 lik azalma  hijyen ve sağlıkta ise yine yüzde 0,4 lük bir azalma olmuştur. Parakende fiyat endeksi 2005 yılında 2004  yılına göre yüzde 2,1 artmıştır .Tüketici fiyat endeksi  ise yüzde 0,5 artmıştır. Diğer yılların rakamları aşağıdaki gibidir.

 

 

 

1999

1998

2000

1999

2001

2000

2002

2001

2003

2003

2004

2003

2005

2004

Parakende fiyatları

Tüketici fiyatları

-1,1

- 0,7

 

10,6

5,8

5,2

5,5

1,4

1,8

2,4

1,2

0,9

-0,4

2,1

0,5

2008 Kasım ayından bu yana zaten çok güçlü olmayan sanayi üretimi düzenli olarak düşmüştür (aylık %10 civarında düşüşler). 2009 yılında 2008’e göre yıllık sanayi üretimi düşüşü ise %7,9 olarak gerçekleşmiştir. Ayrıca, halen devletin bütçe gelirlerinde %30’lar gibi önemli oranda pay sahibi olan gümrük vergi gelirlerinde (KDV dahil) yaşanan daralma, genişletici maliye politikası uygulamak zorunda kalan hükümeti zor durumda bırakmıştır.

 

Kağıt üstünde, özellikle maliyetler açısından önemli avantajlar sunan Makedonya’da çok ağır işleyen, bilgi ve istatistik yaratma ve depolama konusunda önemli zaafları bulunan ve bu nedenle kayda değer bir değerlendirme yapılmasını sağlayacak verilerden yoksun bir bürokrasi, sık sık değişen mevzuat ve güven duyulmayan yargı sistemi, olası yabancı yatırımcıların Makedonya’da gerçekleştirmeyi öngördüğü yatırım kararlarını bir kez daha değerlendirme gereği duymalarına neden olabilmektedir.

 

Bununla birlikte, AB üyesi olsun olmasın bölgedeki diğer ülkelerdeki benzer sıkıntılarla karşılaştırıldığında Makedonya’nın yukarıda belirtilen hususlarda çok kötü durumda olduğu yönünde bir beklenti yaratmak da yanlış olacaktır, çünkü yukarıda belirtilen sorunlar, iş kültürü hemen hemen aynı olan tüm Balkan ülkeleri için geçerlidir. Dolayısıyla, Makedonya’nın genel olarak diğer bölge ülkelerinden daha iyi durumda olduğu belirtilmelidir.

 

4.8.1.2. Dış Borç

 

2009 sonu itibariyle Makedonya'nın dış borcu 3,839 milyar Avroya (5,505 milyar ABD Doları) yükselmiş, söz konusu miktarın GSMH’ya oranı ise %57,9 olarak gerçekleşmiştir. Temmuz-Eylül 2009 döneminde, Makedonya 2005'ten bu yana en yüksek miktarda dış borçlanmasını gerçekleştirilerek 372 milyon Avro tutarında dış borç alınmıştır. Buna göre, söz konusu üç aylık dönemde en yüksek dış borçlanmayı, 186 milyon Avroluk Eurobond ihracı kanalıyla hükümet gerçekleştirmiş, özel bankalar 70,7 milyon Avro, Merkez Bankası 62,2 milyon Avro, yatırımcılar 43,7 milyon Avro dış borç almıştır.

 

IMF tarafından yayımlanan 2010 Makedonya Raporunda, ülkenin ekonomi yönetimine getirilen en ciddi eleştiri dış borçlarla ilgili olmuş ve hükümetin ve özel sektörün 2009 boyunca tehlikeli düzeyde borçlanmaya gittiği belirtilmiştir.

             4.8.1.3. Döviz Kuru ve Döviz Rezervleri

             Makedonya Denarı (MKD), uzunca bir süredir Avrupa para birimi Avroya bağlanmış (peglenmiş) olup, mevcut durumda bir Avro 61,3 MKD üzerinden işlem görmektedir. Doğal olarak, Avronun ABD Doları karşısındaki dalgalanmaları sonucunda MKD/ABD Doları paritesi de hareket etmektedir. 27 Mayıs 2010 tarihi itibariyle bir ABD Doları 49-50 MKD değerinde işlem görmektedir.

             Özellikle, krizin etkilerinin en derin şekilde görüldüğü 2009’un ilk yarısında Makedonya Merkez Bankası üzerinde Makedonya Denarının uluslararası paralara karşı önemli oranda devalüe edilmesi yönünde baskılar oluşmuş, ancak Merkez Bankası bu baskılara başarıyla direnç göstererek gerek fiyat istikrarı gerek makro istikrar anlamında önemli bir dalgalanma yaşanmasını önleyebilmiştir.

             Makedonya Merkez Bankası istatistiklerine göre, 2009 sonu itibariyle ülkenin döviz rezervleri 2008 yılına göre 102,6 milyon Avroluk artışla 1,597.5 milyar Avro (2,291 milyar ABD Doları) olmuştur.

             IMF tarafından yayımlanan 2010 Makedonya Raporunda da, Merkez Bankasının kriz boyunca, özellikle Makedonya Denarının istikrarı açısından uyguladığı para politikasının olumlu olduğu ifade edilmiştir.

             4.8.1.4. Enflasyon

             Ekonomisinin yapısı ve halkın tüketim alışkanlıklarının da etkisiyle Makedonya ekonomisi açısından enflasyon genel olarak sorun teşkil eden bir nitelik taşımamaktadır. 2008 yılının ikinci yarısından itibaren başta petrol olmak üzere dünya genelinde gıda ve temel hammaddelerde görülen rekor düzeydeki artışlar nedeniyle 2008 enflasyonu %8,3 gibi yüksek bir oranda gerçekleşmişse de 2009 yılındaki küresel ekonomik küçülmenin ve dolayısıyla uluslararası piyasalarda fiyatların gerilemesinin etkisiyle Makedonya’da enflasyon %-0,9 oranında gerileme göstermiştir.

 

            4.8.1.5. Bütçe 

Tablo 5 - Makedonya Cumhuriyeti 2007-2009 Yılı Konsolide Bütçesi (Milyon Denar)

 

2007

2008

2009

Toplam Bütçe Gelirleri

119.608

136.411

128.498

Vergi Gelirleri

69.761

76.854

71.023

Devlet Ödenekleri

33.457

38.249

38.837

Vergi Dışı Gelirler

13.901

18.400

16.402

Sermaye Gelirleri

1.397

1.390

1.167

Dış Donasyonlar

906

1.327

833

Geri Ödenen Kredilerden Gelen Gelirler

186

191

237

Toplam Bütçe Giderleri

117.455

140.222

139.393

Cari Harcamalar

103.714

120.160

125.965

Sermaye Harcamaları

13.741

20.062

13.428

Bütçe Dengesi

2.168

-3.811

-10.895

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı

    

4.8.2. Ekonomide Geleceğe Yönelik Beklentiler

 

IMF tarafından açıklanan tahminlere göre Makedonya ekonomisinin 2010 yılında %2, 2011'de %3 ve 2012'de %4 oranında büyüme göstereceği beklenmektedir. Aynı kuruluş tarafından Makedonya'nın 2010 ve 2011 enflasyon oranlarının sırasıyla %2 ve %3 olmasının beklendiği bildirilmiştir.

 

            Adı geçen kuruluşun Makedonya ekonomisine ilişkin 2010-2012 beklentilerinin genel olarak çok uzak öngörüler olmadığı Müşavirliğimizce değerlendirilmekle birlikte, özellikle son dönemde Yunanistan ve Avrupa Birliği ekonomilerinde görülen olumsuz gelişmelerin Makedonya ekonomisine de ciddi etkilerinin olacağı beklenmelidir. Zira, 2009 yılında AB ülkelerinin Makedonya’nın ihracatından aldığı pay %56,2, ithalatından aldığı pay ise %52,2 olarak gerçekleşmiştir. 2008 yılında AB ülkelerine 2,367 milyar ABD Dolarlık ihracat gerçekleştiren Makedonya’nın bölgeye 2009’daki ihracat rakamının %36’lık bir düşüşle 1,513 milyar ABD Dolarına gerilediği görüldüğünde durumun ciddiyeti daha fazla ortaya çıkmaktadır.

 

            Ayrıca, Avroya ilişkin uluslararası beklentilerin giderek kötüleşmesi ve Avronun diğer paralar karşısında ciddi oranda değer kaybetmesi sürecinin devam etmesi halinde ulusal para birimi olan Makedonya Denarını (MKD) Avroya (1 Avro=61,3 MKD) bağlamış (peglemiş) olan Makedonya açısından orta ve uzun vadede önemli riskleri de beraberinde getirebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

 

Yunanistan özelinde ise, iki ülke arasında yaşanan tüm siyasi ve toplumsal sorunlara rağmen, adı geçen ülke hala Makedonya’nın doğal ticari ve ekonomik ortaklarından biri olma özelliğini korumaktadır. Yunanistan, Makedonya’nın en önemli üçüncü dış ticaret ortağıdır ve Makedonya’da 1990’lı yıllarda gerçekleştirilen özelleştirmeler sırasında yapılan satın almalar sonucunda Makedonya’daki en önemli yabancı yatırımcı ülkeler arasında ön sıralarda yer almaktadır. Halen Makedonya’nın en büyük bankası durumunda bulunan Stopanska Banka’nın sahibi Yunanistan Merkez Bankasıdır. Ayrıca, ülkedeki tek petrol rafinerisi de Yunanlılara aittir. Halihazırda Makedonya’daki Yunan yatırım tutarının 1 milyar Avronun üzerinde olduğu bilinmektedir.

 

            Yunanistan’daki borç krizi nedeniyle zor bir dönem geçiren AB ülkelerinin ekonomilerinde görülebilecek olası bir daralmanın ülkemiz ekonomisine de olumsuz yansıyacağı çok açıktır. Örneğin, diğer birçok sektör gibi otomotiv sektörümüzün de ihracatının en önemli pazarı konumunda bulunan AB’de otomotiv satışlarında son birkaç aydır görülen düşüşler krizden çıkma aşamasında yeniden büyüme beklentisi içinde bulunan otomotiv sektörümüzün AB’ye ihracatını şimdiden etkilemiş görünmektedir.

 

            Ülkenin iç siyasi yapısı da Makedonya ekonomisi açısından iyi izlenmesi gereken bir nitelik taşımaktadır. Makedonya’da resmi rakamlara göre ülke nüfusunun %25’ini oluşturan Arnavutların içinde yer almadığı herhangi bir hükümetin kurulması mümkün bulunmamaktadır. İki etnik grup arasında genellikle güvene dayanmayan ve farklı öncelikler taşıyan ilişkiler nedeniyle zaman zaman hükümetlerin ciddi sıkıntılar yaşadığı gözlenebilmektedir. Örneğin, Yunanistan ile yaşanan isim sorunu Makedonlar için büyük bir önem taşımakta iken, AB ve NATO üyeliğinin getirmesini umdukları faydalar yanında bazı Arnavutlar ülkelerinin isminin ne olacağı hususunun çok da önemli olmadığını belirtmektedir.

 

 

            Gerek hükümet gerek başka çevreler tarafından sıklıkla iç siyaset malzemesi olarak kullanılan Yunanistan’la yaşanan isim sorununun aşılamaması, bunun sonucunda zaten sorunlu olan Makedon-Arnavut ilişkilerinin daha da gerilmesine sebep olabilecek nitelikte değerlendirilmektedir.

 

            Her iki konu da, zaten çok küçük bir pazar olmasından dolayı büyük şirketler tarafından çok fazla ciddiye alınmama gibi algısal bir sorunu bulunan Makedonya’nın ulusal ve uluslararası güvenlik gerekçeleriyle yatırım yapılması riskli bir ülke olarak algılanmasına neden olmaktadır. Aslında yeterli veriye dayanmayan söz konusu yanlış algılamaların üstüne bir de ülkenin içindeki yolsuzluk, yavaş iş kültürü, ağır ve sorunlu işleyen bürokrasi ve çeşitli saiklerle zaman zaman tarafsızlığını kaybedebilen ve çok ağır işleyen yargı sistemi gibi sorunlar eklenince tablonun biraz daha karardığı görülmektedir.

 

            Bununla birlikte, Yunanistan’ın içine düştüğü krizin Makedonya’ya yönelik olumlu etkilerinin olabileceği de göz ardı edilmemelidir. Böyle bir senaryoda, AB ve NATO üyesi olması sayesinde istediğini elde etmeden Makedonya’nın adı geçen kuruluşlara üyelik çabalarını engelleyebilen ve şimdiye kadar uluslararası camianın baskılarına direnebilen Yunanistan’ın, krizden dolayı söz konusu baskılara daha fazla dayanamayarak Makedonya ile daha makul bir arayol bulmaya yanaşması beklenebilecek bir gelişme olarak değerlendirilebilir.

 

Böyle bir gelişme sonucunda Makedonya’nın AB ve NATO üyeliklerinin önündeki engelin kalkması Makedonya’nın çok hızlı bir ekonomik büyüme sürecine girmesine ve çok kısa vadede NATO üyeliğini, kısa-orta vadede ise AB üyeliğini elde etmesine zemin hazırlayacaktır. Böyle bir gelişme ise, 2008 yılında Bükreş’te gerçekleştirilen NATO zirvesinde ve bütün uluslararası platformlarda Makedonya’ya açık ve güçlü destek vermekte olan Türkiye’nin son iki yıldır Yunanistan ve diğer birçok ülke aleyhine yavaş yavaş elde ettiği ekonomik kazanımların gerilemesine neden olacak, müstakbel bir AB üyesi olacak olan Makedonya’da AB ve Yunanistan’ın ekonomik etkinliklerinde ciddi bir artış yaratacaktır.

 

Yunanistan’daki krizin Makedonya’ya ve ülkemizin Makedonya’daki ekonomik pozisyonuna ilişkin oluşturulabilecek bir başka senaryoya göre ise Yunanistan’ın, yaşadığı tüm ekonomik ve siyasi zorluklara rağmen Makedonya ile sorunlarını makul bir şekilde çözmeye yanaşmaması halinde, bölgede giderek daha güçlü bir siyasi ve ekonomik aktör olma yolunda hızla ilerleyen Türkiye’ye ilişkin olumlu sayılabilecek algılamanın Makedonya’da daha da güçlenmesi ve Makedonya’nın içeride var olan tüm yapısal sorunlarına rağmen Türkiye’den yatırımcı çekme konusundaki arzusunun artarak devam etmesini sağlayacaktır.

 

            Balkanlardaki ve genel olarak Avrupa’daki taşların hızla yerinden oynadığı bu günlerde, Yunanistan krizi sonrasında oluşabilecek bir başka gelişme ise, halihazırda Makedonya’da 1 milyar Avronun üzerinde yatırımı bulunan Yunanistan’ın Makedonya’da ekonomik anlamda tutmakta olduğu köşe başlarını zaman içinde kaybetmesi ihtimalidir. Her ne kadar Yunanistan’ın Makedonya’daki ekonomik varlığını çok kısa bir sürede kaybetmesi çok olası görülmese de, mevcut veriler çerçevesinde orta vadede dahi toparlanması beklenmeyen Yunanistan’ın, halihazırda bile mali yapıları çok güçlü olmayan Makedonya’da faaliyet gösteren şirketlerini artık destekleyemeyeceği ve söz konusu şirketlerin bir şekilde satılması gündeme gelebilecektir. Bu durumda da, söz konusu gelişmelerin yakından takip edilip gerekli hamlelerin zamanında yapılması önem taşıyacaktır.

 

 

 

            5.  EKONOMİK VE TİCARİ İLİŞKİLER

 

            5.1. Ödemeler Dengesi ve Sermaye Hareketleri

    

Tablo 6 – Ödemeler Dengesi (Milyon Dolar)

Ödemeler Dengesi (Milyon ABD Doları)

 

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Cari İşlemler Dengesi

-185,50

-451,61

-159,30

-28,55

-605,75

-1.220,14

-645,65

Sermaye Hareketleri

218,30

434,05

165,47

23,00

647,77

1.215,39

619,15

Net Hata, Noksan

-32,79

17,55

-6,17

5,55

-42,02

4,75

26,50

 

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Merkez Bankası

 

            5.1.1. Cari İşlemler Dengesi

Tablo 7 - Cari İşlemler Dengesi (Milyon ABD Doları)

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Merkez Bankası

Cari İşlemler Dengesi (Milyon ABD Doları)

 

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

İhracat

1.362,65

1.674,85

2.040,58

2.410,72

3.391,49

3.970,86

2.685,47

İthalat

-2.213,65

-2.813,82

-3.103,61

-3.671,23

-5.030,00

-6.543,40

-4.842,35

Dış Ticaret Dengesi

-851,00

-1.138,97

-1.063,03

-1.260,51

-1.638,51

-2.572,53

-2.156,87

Hizmetler Dengesi

-6,62

-54,37

-33,64

28,53

34,37

11,45

40,08

Yatırım Gelirleri Dengesi

-63,79

-37,97

-114,84

-33,70

-385,02

-114,71

-128,05

Cari Transferler

735,90

779,71

1.052,21

1.237,13

1.383,41

1.455,66

1.599,19

CARİ İŞLEMLER DENGESİ

-185,50

-451,61

-159,30

-28,55

-605,75

-1.220,14

-645,65

 

            5.1.2. Sermaye Hareketleri

Tablo 8 - Sermaye Hareketleri (Milyon ABD Doları)

Sermaye Hareketleri (Milyon ABD Doları)

 

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Sermaye Hesabı

-6,69

-4,62

-2,02

-1,11

4,91

-17,55

28,38

Finans Hesabı

224,99

438,68

167,49

24,11

642,86

1.232,94

590,77

SERMAYE HAREKETLERİ DENGESİ

218,30

434,05

165,47

23,00

647,77

1.215,39

619,15

Kaynak:   Makedonya Cumhuriyeti Merkez Bankası

 

            5.1.3. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları

 

 Tablo 9 – Makedonya’da Gerçekleştirilen Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları (Kümülatif)

 

YIL

 (DOLAR)

1998

270.369.051

1999

359.901.026

2000

580.051.855

2001

1.039.153.449

2002

1.160.707.392

2003

1.292.135.292

2004

1.610.221.252

2005

1.768.974.786

2006

2.098.572.637

2007

2.545.166.869

2008

3.143.666.869

Kaynak: Makedonya Merkez Bankası

 

Tablo 10- Sektörler İtibariyle Makedonya’daki Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırım Stoğu 2008

 

 Faaliyet Alanı

Değer (Avro)

Toplam Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları İçindeki Yüzdesi (%)

Tarım ve Hayvancılık

30.859.266,4

1,0

Madencilik ve Taşocakçılığı

168.519.658,9

5,7

İmalat Sanayi

886.277.049,7

29,9

Elektrik, Gaz ve Su

164.331.141,6

5,5

İnşaat

117.245.386,0

3,9

Diğer Hizmetler

1.601.522.128,5

53,9

Toplam

2.968.754.631,0

100,0

Kaynak: Makedonya Merkez Bankası

 

Tablo 11 - Ülkelere Göre Doğrudan Yabancı Yatırımlar (1.000 Avro)

 

Ülke

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Pay %

Yunanistan

223.017

264.105

279.211

320.397

387.135

450.695

15

Hollanda

69.717

103.231

213.346

211.987

431.310

435.570

15

Macaristan

313.366

354.400

350.007

350.351

421.255

410.555

14

Avusturya

42.822

62.285

57.719

219.412

238.288

334.578

11

Slovenya

84.742

101.847

106.794

126.712

165.840

262.779

9

İsviçre

101.852

143.901

164.197

150.781

166.816

200.734

7

İngiltere

34.691

38.392

38.179

67.386

102.238

145.597

5

Bulgaristan

23.283

24.328

27.362

42.792

62.494

86.501

3

Lüksemburg

2.235

10.828

15.163

25.425

71.855

69.140

2

Almanya

57.257

70.567

64.072

64.084

85.908

66.229

2

Sent Vinsent ve Grenad.

0

0

36.091

17.551

19.349

62.141

2

Sırbistan

29.129

29.497

32.830

53.769

66.329

62.314

2

İtalya

14.967

32.095

37.688

44.387

46.504

55.545

2

Hırvatistan

10.924

15.742

20.338

30.595

44.266

53.226

2

Britanya Virjin Adaları

11.325

8.725

11.796

15.849

29.445

51.309

2

ABD

42.239

25.616

29.841

45.318

35.885

47.795

2

Türkiye

18.860

26.489

25.060

27.723

34.910

42.976

1

Güney Kıbrıs Rum Kesimi

141.065

150.526

160.806

182.227

20.529

34.897

1

Arnavutluk

2.042

4.417

3.571

11.601

16.629

23.900

1

Fransa

15.176

19.583

1.466

291

10.512

13.037

0

İzlanda

0

0

0

0

8.139

12.155

0

Panama

13.342

2.980

3.238

4.130

8.643

11.125

0

Toplam

1.292.135

1.610.221

1.768.975

2.098.573

2.545.167

 

100

Kaynak: Makedonya Merkez Bankası Yabancı yatırımlar dairesi  Makedonya da Ocak 2005 den itibaren çalışmaya başlamıştır.Bu kurum devlet tarafından işletilmektedir ve yabancı yatırımcılara hizmet vermektedir Yabancı yatırımcılara  tek bir yerden her türlü gerekli bilgi ve hizmeti sağlamaktadır.Bu kurumun  amacı  doğrudan yabancı yatırım akışını arttırmak ve ekonomik büyümeyi canlandırmaktır.

    Avusturya tarafından finanse edilen bir proje olan MİGA Bu kuruma işlemlerini hızlandırmak için teknik  yardım yapmakta

 

MİGA Avusturya hükümetine orjinal projeyi Haziran 2006 ya kadar uzatmasını önermiştir.

Bu kurum son donemde (EAR.UNDP) gibi projeleri de ustlenmistir.

 

MAKEDONYA CUMHURİYETİNDEKİ YABANCI YATIRIMLARA DETAYLI BİR BAKIŞ

 

Makedonya Merkez Bankası verilerine göre Makedonya ya gelmiş doğrudan yabancı yatırımlar 2005 sonuna göre bir milyar 321 milyon 400 bin amerikan dolarıdır.Makedonya’nın bağımsızlığının ilk yıllarında ülkeye doğrudan yabancı yatırım akışı çok azdı.Ama özelleştirme projesinin başlatılması ile yabancı yatırımların çok büyük bir kısmı işletmelerin kamu sermayesi ile özelleştirilmeleri, kamu bankalarının ,telekomun,sigorta şirketlerinin özelleştirilmeleri ya da sonradan  yapılan özelleştirilmeler yoluyla ülkeye geldi

            Makedonya, yabancı yatırım akışını artırmak için 2005 Ocak ayında Yabancı Yatırımlar Ajansı’nı (Makinvest) kurmuştur. Makedonya’daki yabancı yatırımların önemli bir kısmı telekomünikasyon, bankacılık, sigortacılık, petrol sanayi, tekstil, gıda, tütün, ticaret ve hizmet sektöründe görülmektedir. Son dönemde, çeşitli doğrudan yabancı sermaye yatırım yöntemleriyle Makedonya’da yatırım yapan şirketlerin sayısı artmaktadır.

 

            Söz konusu şirketler arasında, İngiltere’den Johnson Matthey ve QBE Insurance Group Limited, Avusturya’dan Mobilkom Austria ve EVN,  Almanya’dan T-Home, Fransa’dan Societe Generale, ABD’den Johnson Controls (USA), Yunanistan’dan National Bank of Greece, Hellenic Bottling Company S.A. ve Titan Group, Hollanda’dan Mittal Steel, İsviçre’den Duferco gibi firmalar yer almaktadır.

 

            Makedonya Hükümetiyle TAV, Şişecam ve Borteknik’in imzaladığı sözleşmeler sonrasında Makedonya’daki mevcut firmalarımızın yatırımlarının gerçekleşmesi neticesinde Türkiye’nin de Makedonya’daki önemli yatırımcı ülkeler arasına gireceği öngörülmektedir.

 Makedonya’daki doğrudan yabancı yatırımların resmi kayıtları Makedonya Merkez Bankası tarafından tutulmakta, ancak adı geçen kuruluşun sadece başlangıç tutarını kaydetmesi, daha sonra ülkeye gelen ve yatırımın asıl büyük kısmını oluşturan tutarların kayda alınmaması nedeniyle Makedonya Merkez Bankası’nın konuyla ilgili istatistikleri güvenilir bir kaynak niteliği taşımamaktadır.

Bu nedenle, Müşavirliğimizin yanısıra Makedonya’da yatırım yapan diğer ülkelerin temsilcilikleri de firmalarıyla kurdukları ve korudukları temaslar neticesinde kendileri tarafından oluşturulmuş olan veri tabanlarının güncellenmesi sayesinde ülkelerinin Makedonya’daki yatırım stokunu belirlemeye çalışmaktadır.

 Bu gerçekler ışığında, Makedonya Merkez Bankası’nın resmi rakamlarına göre Avusturya’nın en büyük yabancı sermaye yatırımı gerçekleştiren ülke konumunda bulunduğu Makedonya’da Türk yatırımları diğer ülkelere oranla düşük düzeylerde kalmaktadır.

 Makedonya’da doğrudan yabancı sermaye yatırımı gerçekleştiren Türk şirketlerinin sayısı 100 civarında olup bunların önemli bölümü KOBİ niteliğinde firmalarımızdır. Halihazırda toplam Türk yatırım tutarı yaklaşık 180 milyon Dolara olup, anlaşması imzalanmış yatırımların gerçekleştirilmesi halinde orta vadede Makedonya’daki Türk yatırımlarının tutarının 500 milyon Dolara ulaşması beklenmektedir.

Yabancı yatırımlar dairesi  Makedonya da Ocak 2005 den itibaren çalışmaya başlamıştır.Bu kurum devlet tarafından işletilmektedir ve yabancı yatırımcılara hizmet vermektedir Yabancı yatırımcılara  tek bir yerden her türlü gerekli bilgi ve hizmeti sağlamaktadır.Bu kurumun  amacı  doğrudan yabancı yatırım akışını arttırmak ve ekonomik büyümeyi canlandırmaktır.

    Avusturya tarafından finanse edilen bir proje olan MİGA Bu kuruma işlemlerini hızlandırmak için teknik  yardım yapmakta

 

MİGA Avusturya hükümetine orjinal projeyi Haziran 2006 ya kadar uzatmasını önermiştir.

Bu kurum son donemde (EAR.UNDP) gibi projeleri de ustlenmistir.

 MAKEDONYA CUMHURİYETİNDEKİ YABANCI YATIRIMLARA DETAYLI BİR BAKIŞ

 Makedonya Merkez Bankası verilerine göre Makedonya ya gelmiş doğrudan yabancı yatırımlar 2005 sonuna göre bir milyar 321 milyon 400 bin amerikan dolarıdır.Makedonya’nın bağımsızlığının ilk yıllarında ülkeye doğrudan yabancı yatırım akışı çok azdı.Ama özelleştirme projesinin başlatılması ile yabancı yatırımların çok büyük bir kısmı işletmelerin kamu sermayesi ile özelleştirilmeleri, kamu bankalarının ,telekomun,sigorta şirketlerinin özelleştirilmeleri ya da sonradan  yapılan özelleştirilmeler yoluyla ülkeye geldiYabancı yatırımlar dairesi  Makedonya da Ocak 2005 den itibaren çalışmaya başlamıştır.Bu kurum devlet tarafından işletilmektedir ve yabancı yatırımcılara hizmet vermektedir Yabancı yatırımcılara  tek bir yerden her türlü gerekli bilgi ve hizmeti sağlamaktadır.Bu kurumun  amacı  doğrudan yabancı yatırım akışını arttırmak ve ekonomik büyümeyi canlandırmaktır.

    Avusturya tarafından finanse edilen bir proje olan MİGA Bu kuruma işlemlerini hızlandırmak için teknik  yardım yapmakta

 MİGA Avusturya hükümetine orjinal projeyi Haziran 2006 ya kadar uzatmasını önermiştir.

Bu kurum son donemde (EAR.UNDP) gibi projeleri de ustlenmistir.

 

MAKEDONYA CUMHURİYETİNDEKİ YABANCI YATIRIMLARA DETAYLI BİR BAKIŞ

 

5.2. Dış Ticaret


5.2.1. Genel Durum

 

2008 yılının son çeyreğinde etkisi keskinleşen küresel ekonomik krizin bir sonucu olarak, 2008 yılının Ocak-Eylül döneminde önemli bir genişlemeye sahne olan Makedonya dış ticaret hacminde Eylül 2008’den bu yana ciddi daralmalar görülmüştür. Ocak-Eylül 2008 döneminde 2007 yılının aynı dönemine göre ­%30 civarında bir genişleme yaşamış olan ihracatın artışı 2008 Ekim ayında durmuştur. Devamında, 2009 yılında Makedonya’nın dış ticaret hacmi 2008’e kıyasla %28,6 oranında daralma göstermiştir.

 

 

            Makedonya’nın uluslararası ticaret politikasına bakıldığında, ülkenin dünyaya açılmayı ana politika olarak benimsediği görülmektedir. Bu çerçevede, Hırvatistan, Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan, Türkiye, Ukrayna, Romanya, Bosna- Hersek, Arnavutluk ve Moldova ile Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA) yapılmış ve bu ülkelerin önemli bir kısmı ile de CEFTA Anlaşmasına taraf olunmuştur.

 

            2006 yılı itibariyle AB aday ülke statüsü kazanmış olan Makedonya’da AB ile bütünleşmenin tamamlanmasına gayret gösterilmekte ve buna uygun olarak mevzuat düzenlemeleri hazırlanmaktadır.

 

            Makedonya, ticaretinin önemli bir kısmını AB ülkeleri ve Batı Balkan ülkeleriyle gerçekleştirmektedir. Makedonya’nın en önemli ticaret ortakları Almanya, Sırbistan, Yunanistan, İtalya, Rusya, Çin, Türkiye, Bulgaristan, Slovenya ve İsviçre’dir.

 

Ülkenin başlıca ihraç maddeleri ferronikel ve diğer bazı madencilik ürünleri, demir-çelik ürünleri, tekstil ve hazır giyim ürünleri, yaş meyve-sebze, gıda ürünleri ve şaraptır. Başlıca ithal maddeleri ise ham petrol ve yağlar, demir-çelik ürünleri, otomotiv ürünleri, elektrik enerjisi, gıda ürünleri ve elektrik-elektronik ürünleridir.

 

Makedonya’nın 2008 yılı dış ticaret hacmi 10,83 milyar Dolar olarak gerçekleşmiş, söz konusu hacmin 6,85 milyar Dolarlık kısmını ithalat, 3,98 milyar Dolarlık kısmını ise ihracat oluşturmuştur.

 

Yukarıda da belirtildiği üzere, 2008 yılının son çeyreğinde etkisi keskinleşen küresel ekonomik krizin bir sonucu olarak, 2008 yılının Ocak-Eylül döneminde %43’lük bir genişleme görülen Makedonya dış ticaret hacmi yılın son çeyreğinde ciddi daralmalara sahne olmuştur. Ocak-Eylül döneminde 2007 yılının aynı dönemine göre ­%30’a yaklaşan oranda bir genişleme yaşamış olan ihracat artışı 2008 Ekim ayında durmuş, Kasım ayında ihracatta %20, Aralık ayında ise %26’lık bir daralma yaşanmıştır. 2007 yılının Ocak-Eylül dönemine göre %53’lük bir artış yaşanan ithalatta da düşüş yaşanmış, 2008 Ekim ayında bir önceki yılın aynı ayına oranla %7, Kasım ayında %11, Aralık ayında da %20’lik daralma görülmüştür.

 

Söz konusu daralma 2009 yılında da, özellikle ilk aylarda daha yoğun olmak üzere devam etmiş, 2009’daki genel dış ticaret daralması %28,6 olmuştur. İhracatta 2008’e kıyasla düşüş %32,3 olarak gerçekleşmiştir. Benzer şekilde, 2009’daki ithalat daralması da %26,4 olmuştur. 2009 yılının ilk döneminde %45’lere kadar gerileyen ihracatın ithalatı karşılama oranı ise 2009 sonu itibariyle %53,4 olarak gerçekleşmiştir.

 

            2009 yılında Makedonya’nın en fazla ihracat yaptığı ülke, 450 milyon Dolar ve toplam ihracatında %16,7’lik pay ile Almanya olmuştur. Makedonya’nın ihracat yaptığı ülkeler arasında Türkiye 41 milyon Dolar ve toplam ihracatında %1,5’lik pay ile onikinci sırada yer almıştır.

 

            2009’da, 517 milyon Dolar ve toplam ithalatında %10,3’lük pay ile Makedonya’nın en fazla ithalat yaptığı ülke de Almanya olurken, Makedonya’nın ithalat yaptığı ülkeler arasında Türkiye 251 milyon Dolar ve toplam ithalatında %5,0’lik pay ile yedinci olmuştur.

 

 

 

 

            5.2.2. Dış Ticaret Mevzuatı

 

Makedonya’nın yeni Gümrük Kanunu AB standartlarına uygun olarak hazırlanmıştır. İthal edilen ürünlerin çoğuna kalite kontrolü uygulanmaktadır. Kalite kontrolüne tabi tutulan ürünler arasında tarım ürünleri, taşıt araçları ve elektrikli aletler ya da standartlara uygun olmaması halinde tüketicilerin sağlığına zararlı olabilecek ürünler yer almaktadır. Ayrıca bazı ürünlere fito-patolojik ya da veteriner kontrolü yapılmaktadır.

 

İthalat izinlerini Ekonomi Bakanlığı vermektedir. Ürünlerin çoğu için izinler sadece formalitedir, fakat ilaç ve askeri ekipman konusunda izin almak daha zor olabilmektedir.

 

            5.2.3. İthalatta Alınan Tarife Dışı Vergiler

 

Genel vergiler ve STA imzalanan ülkelere uygulanan imtiyazlı gümrük vergileri dışında vergi uygulaması yoktur.

 

            5.2.4. Anti-Damping Uygulamaları

 

Halihazırda Makedonya Cumhuriyeti’nin anti-damping vergisi uygulaması yaptığı herhangi bir ürün veya ülke bulunmamaktadır.

 

5.2.5. Çok Taraflı Ticaret Anlaşmaları ve Preferanslar

 

Makedonya Cumhuriyeti 4 Nisan 2003 yılında Dünya Ticaret Örgütünün 146. üyesi olmuştur. Üyelikle birlikte Makedonya piyasası yabancı ürün ve hizmetlere daha da açılmıştır. Üyelik öncesi %14,26 olan ortalama gümrük vergisi 2008 yılında % 8’e düşmüştür. Buna rağmen bazı önemli tarım ürünlerini koruma amaçlı ortalama gümrük vergileri % 13,72, sanayi ürünlerinde ise %6,3 düzeyinde kalacaktır. Makine, hammadde ve yarı mamullerin ithalatı ise tamamen serbest olacaktır.

 

Ayrıca, Avrupa Birliği (AB) tarafından Güneydoğu Balkan ülkeleri olarak tanımlanan ve geleceklerinin AB’ne bağlı olduğu belirtilen Arnavutluk, Bosna Hersek, Hırvatistan, Karadağ, Moldova, Makedonya, Sırbistan ve Kosova ile İstikrar ve Ortaklık Anlaşmaları (SAA – Stabilisation and Association Agreements) imzalanmıştır.

 

Söz konusu Anlaşmaların yanısıra, 1992’de Polonya, Macaristan ile Çek ve Slovak Cumhuriyetleri tarafından imzalanan, daha sonra da Slovenya, Romanya, Bulgaristan, Hırvatistan ve Makedonya’nın taraf olduğu CEFTA üyeliğinden, Makedonya ve Hırvatistan dışındaki ülkeler Avrupa Birliği üyeliği nedeniyle ayrılmışlardır.

 

Diğer taraftan, CEFTA’nın diğer Balkan ülkelerini de kapsayacak ve ilgili ülkeler arasındaki mevcut serbest ticaret anlaşmalarının yerine geçecek şekilde genişletilmesi yaklaşımıyla, 19 Aralık 2006 tarihinde Arnavutluk, Bosna Hersek, Hırvatistan, Sırbistan, Kosova, Moldova, Makedonya ve Karadağ tarafından CEFTA Anlaşması imzalanmış ve 2007 sonu itibariyle söz konusu Anlaşma, tüm taraf ülkelerdeki iç onay prosedürleri tamamlanarak yürürlüğe girmiştir.

 

 

 

 

 

5.3. Dış Ticaret İstatistikleri (Ülkenin istatistiklerine göre)

 

5.3.1. Yıllara Göre Dış Ticaret Değerleri

 

Tablo 12 – Makedonya’nın Yıllara Göre Dış Ticaret Değerleri (1.000 ABD Doları)

Yıl

Hacim

İhracat

İthalat

Denge

İhracatın İthalatı Karşılama Oranı

2000

3.416.489

1.322.617

2.093.872

-771.255

63,2

2001

2.842.668

1.155.068

1.687.600

-532.532

68,4

2002

3.074.837

1.112.727

1.962.110

-849.383

56,7

2003

3.663.173

1.363.252

2.299.921

-936.669

59,3

2004

4.576.922

1.673.487

2.903.435

-1.229.948

57,6

2005

5.269.263

2.041.265

3.227.998

-1.186.733

63,2

2006

6.163.400

2.400.700

3.762.700

-1.362.000

63,8

2007

8.583.668

3.356.092

5.227.576

-1.871.484

64,2

2008

10.829.804

3.978.231

6.851.573

-2.873.342

58,1

2009

7.734.643

2.691.528

5.043.115

-2.351.587

53,4

      Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

 

5.3.2. Başlıca Ülkelere Göre Dış Ticaret (İthalatında ve İhracatında İlk 20 ülke)

 

Tablo 13 - Başlıca Ülkelere Göre Makedonya’nın Dış Ticareti - 2008 (İthalatında ve İhracatında İlk 20 Ülke)

 

Başlıca Ülkelere Göre Makedonya’nın Dış Ticareti - 2008 (İthalatında ve İhracatında İlk 20 Ülke)

Ülke

Hacim

(1.000 $)

% Oranı

İhracat (1.000 $)

% Oranı

İthalat (1.000 $)

%

Oranı

İhracatın İthalatı Karşılama Oranı %

Toplam

10.829.904

100,0

3.978.231

100,0

6.851.673

100,0

58,1

Sırbistan

1.466.739

13,5

934.727

23,5

532.027

7,8

175,7

Almanya

1.213.585

11,2

563.252

14,2

650.333

9,5

86,6

Yunanistan

1.045.826

9,7

535.000

13,4

510.826

7,5

104,7

Rusya

963.578

8,9

32.683

0,8

930.895

13,6

3,5

İtalya

703.914

6,5

321.001

8,1

382.913

5,6

83,8

Bulgaristan

703.715

6,5

376.641

9,5

327.074

4,8

115,2

Hırvatistan

366.673

3,4

228.959

5,8

137.714

2,0

166,3

Çin

316.380

2,9

1.606

0,0

314.774

4,6

0,5

İsviçre

308.831

2,9

16.142

0,4

292.689

4,3

5,5

Türkiye

300.319

2,8

31.565

0,8

268.754

3,9

11,7

Polonya

282.092

2,6

16.802

0,4

265.290

3,9

6,3

Slovenya

268.469

2,5

65.107

1,6

203.362

3,0

32,0

Ukrayna

205.917

1,9

2.949

0,1

202.968

3,0

1,5

Hollanda

164.328

1,5

70.610

1,8

93.718

1,4

75,3

Bosna Hersek

157.443

1,5

104.841

2,6

52.602

0,8

199,3

Belçika

151.310

1,4

109.214

2,7

42.096

0,6

259,4

Romanya

150.976

1,4

33.466

0,8

117.510

1,7

28,5

Fransa­

145.524

1,3

24.273

0,6

121.251

1,8

20,0

Arnavutluk

142.429

1,3

106.773

2,7

35.656

0,5

299,5

Avusturya

142.322

1,3

22.489

0,6

119.833

1,7

18,8

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

 

 

 

 

 

 

Tablo 14 - Başlıca Ülkelere Göre Makedonya’nın Dış Ticareti - 2009 (İthalatında ve İhracatında İlk 20 Ülke)

 

Başlıca Ülkelere Göre Makedonya’nın Dış Ticareti - 2009 (İthalatında ve İhracatında İlk 20 Ülke)

Ülke

Hacim

(1.000 $)

% Oranı

İhracat (1.000 $)

% Oranı

İthalat (1.000 $)

%

Oranı

İhracatın İthalatı Karşılama Oranı %

Toplam

7.734.643

100,0

2.691.528

100,0

5.043.115

100,0

53,4

Almanya

967.879

12,5

450.384

16,7

517.495

10,3

87,0

Sırbistan

734.646

9,5

337.591

12,5

397.055

7,9

85,0

Yunanistan

729.181

9,4

290.012

10,8

439.168

8,7

66,0

İtalya

529.685

7,5

217.973

8,1

361.712

7,2

60,3

Rusya

517.553

6,7

22.536

0,8

495.018

9,8

4,6

Bulgaristan

459.588

5,9

326.953

8,1

242.635

4,8

89,4

Kosova

324.200

4,2

314.542

11,7

9.658

0,2

3256,8

Çin

292.653

3,8

3.244

0,1

289.409

5,7

1,1

Türkiye

291.510

3,8

40.764

1,5

250.746

5,0

16,3

Hırvatistan

271.061

3,5

152.720

5,7

118.341

2,3

129,1

Slovenya

225.147

2,9

34.268

1,3

190.879

3,8

18,0

İsviçre

140.533

1,8

17.384

0,6

123.149

2,4

14,1

Bosna Hersek

133.174

1,7

86.644

3,2

46.530

0,9

186,2

Hollanda

131.957

1,7

61.532

2,3

70.425

1,4

87,4

Romanya

127.813

1,7

19.996

0,7

107.816

2,1

18,5

ABD

120.220

1,6

9.489

0,4

110.731

2,2

8,6

Avusturya

119.382

1,5

19.080

0,7

100.302

2,0

19,0

Arnavutluk

108.048

1,4

83.949

3,1

24.098

0,5

348,4

İngiltere

105.402

1,4

42.895

1,6

62.507

1,2

68,6

Fransa­

104.007

1,3

12.601

0,5

91.406

1,8

13,8

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

 

            5.3.3.Ülke Grupları veya Ekonomik Topluluklara Göre Dış Ticaret (1.000 ABD$)

 

Tablo 15 - Ülke Grupları/Ekonomik Topluluklara Göre Dış Ticaret 2008 (1.000 ABD$)

 

İhracat

İthalat

Toplam

3.978.231

6.851.673

Gelişmiş Ülkeler

2.477.107

3.910.375

AB 27

2.366.858

3.294.165

EFTA

17.544

297.396

Diğer Gelişmiş Ülkeler

92.705

318.814

Az Gelişmiş Ülkeler

3.071

69.861

Gelişmekte Olan Ülkeler

84.191

2.112.234

Batı Balkan Ülkeleri

1.413.862

759.202

Diğer Ülkeler

0

1

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

 

Tablo 16 - Ülke Grupları/Ekonomik Topluluklara Göre Dış Ticaret 2009 (1.000 ABD$)

 

İhracat

İthalat

Toplam

2.691.578

5.043.115

Gelişmiş Ülkeler

1.566.504

3.043.651

AB 27

1.512.569

2.631.673

EFTA

19.136

126.345

Diğer Gelişmiş Ülkeler

34.799

285.635

Az Gelişmiş Ülkeler

35.082

53.631

Gelişmekte Olan Ülkeler

89.614

1.348.400

Batı Balkan Ülkeleri

1.000.328

597.433

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

            5.3.4. Madde Gruplarına Göre İthalat ve İhracat

 

Tablo 17- Ürün Grupları Bazında Makedonya Dış Ticareti 2007-2008

 

Sektörler

İhracat (1.000 $)

İthalat (1.000 $)

Toplam İçindeki % Oranı

 

2007

2008

% Değişim

2007

2008

% Değişim

İhracat

İthalat

Toplam

3.356.248

3.978.231

18,5

5.227.576

6.851.673

31,1

100

100

Gıda Ürünleri

248.101

308.428

24,3

513.942

620.806

20,8

7,8

9,1

Tütün ve İçecekler

207.304

218.825

5,6

37.871

51.158

35,1

5,5

0,7

Hammaddeler (Petrol hariç)

170.057

269.547

58,5

293.531

350.175

19,3

6,8

5,1

Petrol ve Ana Türevleri

165.144

314.324

90,3

979.470

1.417.860

44,8

7,9

20,7

Hayvansal ve Bitkisel Yağlar

2.557

12.430

486,1

46.880

67.436

43,8

0,3

0,1

Kimyasal Ürünler

132.197

181.082

37

482.813

611.428

26,6

4,6

8,9

İmalat Sanayi Ürünleri

2.281.129

2.489.324

9,1

1.842.241

2.297.218

24,7

62,5

34,4

Makine ve Taşımacılık Ekipmanları

149.759

184.271

23

1.030.828

1.435.592

39,3

4,6

21

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

 

Tablo 18- Ürün Grupları Bazında Makedonya Dış Ticareti 2008-2009

 

Ürün Grupları Bazında Makedonya Dış Ticaretinin Dağılımı 2008-2009

Sektörler

İhracat (1.000 $)

İthalat (1.000 $)

Toplam İçindeki % Oranı

 

2008

2009

% Değişim

2008

2009

% Değişim

İhracat

İthalat

Toplam

3.978.231

2.691.528

-32,3

6.851.673

5.043.115

-24,4

100

100

Gıda Ürünleri

308.427

283.543

-8,1

620.806

560.371

-9,7

10,5

11,1

Tütün ve İçecekler

218.825

197.022

-10,0

51.158

51.710

1,1

7,3

1,0

Hammaddeler (Petrol hariç)

269.547

172.855

-35,9

350.175

197.326

-45,6

6,4

3,9

Petrol ve Ana Türevleri

314.324

202.935

-35,4

1.417.860

809.747

-42,9

7,5

16,1

Hayvansal ve Bitkisel Yağlar

12.430

8.165

-34,3

67.436

45.663

-32,3

0,3

0,9

Kimyasal Ürünler

181.082

172.244

-4,9

611.428

568.761

-7,0

6,4

11,3

İmalat Sanayi Ürünleri

2.489.324

1.512.022

-39,3

2.297.218

1.600.245

-31,3

56,1

31,7

Makine ve Taşımacılık Ekipmanları

184.271

142.742

-22,5

1.435.592

1.209.292

-15,8

5,3

24,0

Kaynak: Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu

 

BÖLÜM II

 

  1. 1.     TÜRKİYE İLE EKONOMİK VE TİCARİ İLİŞKİLERİN GELİŞİMİ

 

1.1.  Ekonomik İlişkilerin Genel Durumu

 

1.1.1. Ekonomik İlişkilerin Gelişimi

 

Türkiye ile Makedonya arasında ekonomik alandaki temel anlaşmaların 1993-1995 yılları arasında imzalanarak hukukî altyapı tamamlanmış, bu dönemde ve devamında Karma Ekonomik Komisyon (KEK) ile İş Konseyi mekanizmaları oluşturulmuştur. İki ülke arasındaki üst düzey siyasi ilişkilere rağmen ekonomik ve ticari ilişkiler hala istenen düzeye ulaşamamış olmasına rağmen, son dönemde bu alandaki ilişkilerde de dikkate değer bir iyileşme gözlenmektedir.

 

Türkiye ile Makedonya Arasındaki Ekonomik ve Ticari İlişkilerin Yasal Zemini:

 

-Turizm İşbirliği Anlaşması (27 Ekim 1993)

-Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması (3 Nisan1995)

-Bilimsel ve Teknik İşbirliği Anlaşması (17 Mayıs 1994)

            -Tarım Alanında Teknik, Bilimsel ve Ekonomik İşbirliği Protokolü(15 Haziran 1994)

            -Hava Ulaştırma Anlaşması (9 Aralık 1994)

            -Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması (23 Nisan 1995)

            -Gümrük İdarelerinin Karşılıklı Yardımlaşmasına Dair Anlaşma (9 Mayıs 1995)

            -Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması (26 Kasım 1996)

-Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması (27 Ekim 1997)

-Hayvan Sağlığı Alanında İşbirliği Anlaşması (2 Ekim 1998)

-Bitki Koruma ve Karantina Alanında İşbirliği Anlaşması (2 Ekim 1998)

            -Serbest Ticaret Anlaşması (7 Eylül 1999)

 

            1.1.2 Yatırımlar

 

Kağıt üzerinde çok olumlu bir yatırım ortamı sunan Makedonya, çok yavaş işleyen ve zaman zaman yatırımlar önünde ciddi bir engel oluşturan bürokrasi, özellikle çalışma ve oturma izinleri konusunda yaşanan sıkıntılar, güven duyulmayan yargı sistemi ve sık değişen mevzuat gibi nedenlerle arzu edilen düzeyde yabancı yatırımcı çekememektedir. Yukarıda belirtilen sorunlar ve daha önceki bazı Türk yatırım girişimlerinin sıkıntılarla karşılaşması doğal olarak, Türk işadamlarını da duraksamaya sevk etmektedir.

 

            İkili ekonomik ve ticarî işbirliğinde açılım ve atılımda bulunulmasına yönelik yoğun çabalar sonucunda, büyük Türk şirketlerinin Makedonya’ya olan ilgileri son zamanlarda artmaya başlamıştır. Ülkeyi ekonomik ve sosyal açıdan tehdit eden işsizlikle mücadelede dış yatırımlara büyük umut bağlayan Makedonya hükümetlerinin de son dönemde şirketlerimizi büyük ölçüde özendirici bir tutum takındığı gözlemlenmektedir.

 

Makedonya’da doğrudan yabancı sermaye yatırımı gerçekleştiren Türk şirketlerinin sayısı 100 civarında olup bunların önemli bölümü KOBİ niteliğinde firmalarımızdır. Halihazırdaki Türk yatırım tutarı 180 milyon Dolar civarındadır. 2008 yılında Makedonya’daki havaalanlarının genişletilmesi ve yeni terminal binaları yapılması ihalesini kazanan TAV, 2011 yılında Makedonya’da cam ambalaj üretimine başlamayı öngören Şişecam ve Üsküp Serbest Bölgesinde alüminyum profil üretimi gerçekleştirmek üzere Makedonya Hükümeti ile sözleşme imzalayan Borteknik adlı firmalarımızın planladıkları yatırımları gerçekleştirmeleri sonrasında toplam Türk yatırım tutarının orta vadede 500 milyon Dolara ulaşması beklenmektedir.

 

1 Mart 2010 tarihinde Üsküp Havalimanında düzenlenen bir törenle Üsküp ve Ohrid Havalimanlarının yönetimi TAV’a teslim edilmiş olup, TAV tarafından fiili inşaat sürecine başlanmıştır.

 

Şişecam’ın Üsküp Bunarcık Serbest Bölgesinde 2010 yılında yaklaşık 45 milyon Avroluk bir yatırım yapmasına ilişkin niyet muhtırası 13 Mart 2009 tarihinde Makedonya Başbakanı Nikola Gruevski ve Şişecam Genel Müdür A. Doğan Arıkan ve Yönetim Kurulu Başkanı ve Murahhas Üye Prof. Dr. Ahmet Kırman tarafından imzalanmıştır. Söz konusu yatırım sonucunda üretime 2011 yılında başlanması planlanmakta ve ilk aşamada 250 kişiye istihdam sağlanması öngörülmektedir.

 

Diğer taraftan, Makedonya’daki en önemli Türk yatırımları arasında; bankacılık sektöründe 1999’dan 2008’e kadar faaliyetlerini şube olarak sürdüren, ancak 2008 yılında Makedonya’da Genel Müdürlük olarak Ziraat Banka AD olarak varlığına devam eden ve Gostivar ve Kalkandelen (Tetovo) şehirlerinde iki yeni şube açan Ziraat Bankası, Hollanda merkezli Demir-Halk Bank tarafından çoğunluk hissesi satın alınan İK Banka yer almaktadır.

 

Ayrıca, sanayi üretimi alanında, Haznedar Holding tarafından satın alınan ve işletilen Gostivar’daki refrakter malzemesi üreten ‘Vardar Dolomit” fabrikası, Zorlu Holding tarafından Mayıs 2007’de Üsküp’teki OHİS Sanayi Bölgesinde yerel ortakla üretim tesisi olarak açılan, ancak daha sonra üretim tesisini kapatmasına rağmen ticaret ve dağıtım faaliyetlerine devam etmekte olan Zorluteks DOO Makedonya şirketi ve Yağyemezler Kumaşçılık Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.’nin İştip’teki kumaş üretim tesisi bulunmaktadır.

 

Bunlara ek olarak, başta Dubrova’daki tarım kompleksi olmak üzere gıda, tekstil, mobilya, plastik geri dönüşüm, ağaç işleme gibi alanlarda da, çok büyük olmamakla birlikte, Türk firmalarının yatırımları bulunmaktadır.

             1.1.3 Makedonya’da Türk Müteahhitlik Firmaları Tarafından Üstlenilen Taahhüt İşleri:

 -Üsküp’te, ısınma ve genel elektrik ihtiyacının karşılanması amacıyla açılan 220 MW’lık kombine enerji santrali ihalesini Gama Güç Sistemleri Mühendislik ve Taahhüt A.Ş.’nin büyük ortak olarak içinde bulunduğu ikili bir konsorsiyum kazanmış olup, konuya ilişkin sözleşme 11 Mayıs 2007 tarihinde imzalanmıştır. Sözleşme bedeli 135 milyon Avro olup, söz konusu projenin 88 milyon Avroluk kısmı Gama tarafından üstlenilmiştir. Söz konusu proje kapsamında Gama, Türkiye’den Mastır Enerji Tesisleri Montaj ve Makina Metal San. Tic. Ltd. Şti., Tuber Endüstriyel Tesisler İnşaat ve Montaj ve Tic. San. Ltd. Şti., Handar İnşaat, Almanya merkezli Spig firmasının alt üstlenicisi konumundaki Olçaylı Mühendislik şirketleri ile alt üstlenici sözleşmeleri imzalamış durumdadır. Halihazırda, çeşitli sebeplerle 5-5,5 aylık bir gecikme ile başlanan projenin önemli bir kısmı tamamlanmış olup, tesisin 2010 yılı bitmeden teslim edilmesi planlanmaktadır.

 

-NATO tarafından 30 köprünün onarımını öngören ihaleyi Türkiye’den CESAŞ firması kazanmıştır. CESAŞ firması, yüklenici firma özelliğini haiz olup, yerel taşeron firmalarla çalışmış ve 14 Kasım 2007 tarihinde söz konusu projenin teslim töreni gerçekleştirilmiştir. İhalenin ikinci bölümü de aynı firmamız tarafından üstlenilmiş olup, adı geçen firmamız söz konusu köprü onarımlarını da başarıyla tamamlayarak projenin ikinci kapsamında bulunan köprüleri 15 Aralık 2008 tarihinde gerçekleştirilen bir törenle Makedonya Ulaştırma ve İletişim Bakanlığına resmen teslim etmiştir. Sözkonusu projenin üçüncü ayağı olan Üsküp-Kosova sınırı arasında yer alan karayolu üzerindeki köprülerin onarımına ilişkin bir ihalenin daha açılması beklenmekle birlikte, söz konusu ihalenin ne zaman açılacağı hususunda henüz bir gelişme olmamıştır.

 

-Üsküp-Bunarcık Serbest Bölgesinde faaliyet gösterecek Johnson Matthey adlı uluslararası firmanın fabrika inşaatı Türkiye’den Pera İnşaat tarafından gerçekleştirilmiştir. Aynı firmamız, Üsküp’teki Ramstore alışveriş merkezinin hemen yanında inşa edilmiş olan City Plaza’nın da müteahhitlik işlerindeki ana üstlenici firma olmuştur.

 

            -Ayrıca, ABD Üsküp büyükelçilik binası inşaatında elektrik tesisatı, dış cephe kaplama gibi konularda görev almış ve işlerini bitirmiş bulunan Novatek, Tokar ve Prodar adlı Türk firmaları bulunmaktadır.

 

1.2. Ticari İlişkilerin Genel Durumu

 

1.2.1. Ticari İlişkilerin Gelişimi

 

            Türkiye, rakamlar büyük olmamakla birlikte, Makedonya ile ticari ilişkilerinde sürekli şekilde fazla vermektedir. Bu fazla son yıllarda giderek daha dikkat çeker hale ulaşmış, 2007 yılında Makedonya istatistiklerine göre, Makedonya’nın Türkiye ile ticaretinde ihracatın ithalatı karşılama oranı %27,3 olmuştur. 2008 yılında ise bu oran daha da düşerek %11,7 olmuş, 2009’da ise %16,3 olarak gerçekleşmiştir. Küresel krizin ihracatımız üzerindeki olumsuz etkilerine rağmen, önümüzdeki dönemde bu trendin güçlenerek devam etmesi kuvvetli bir olasılık olarak görülmektedir.

 

1.2.2. İki Ülke Arasındaki Anlaşma ve Protokoller ile Bunlarla İlgili Yürütülen Faaliyetler

 

Türkiye-Makedonya Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) I. Dönem Toplantısı 26-29 Ağustos 1996 tarihlerinde Ankara ve İzmir'de yapılmış olup, KEK II. Dönem Toplantısı 9-12 Mart 1998 tarihlerinde Üsküp’te, KEK III. Dönem Toplantısı 3-4 Temmuz 2002 tarihlerinde Ankara’da, KEK IV. Dönem Toplantısı 26-27 Nisan 2005 tarihlerinde Üsküp’te ve KEK V. Dönem Toplantısı 13-14 Mart 2008 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilmiştir. Söz konusu toplantı sonucunda imzalanan Protokolde, özetle, potansiyelin gerisinde kalan ikili ticaretin arttırılması, çeşitlendirilmesi ve karşılıklı olarak işadamlarımızın bu yönde özendirilmesi, iki ülke serbest bölgelerinin sunduğu olanaklardan yararlanılması, iki ülke standardizasyon kurumları arasında işbirliğinin geliştirilmesi, iki ülkede özelleştirme projelerine ilişkin yapılacak ihaleler hakkında düzenli bilgi akışının sağlanması, bankacılık sektörünün daha sağlıklı işleyebilmesi için gerekli önlemlerin alınması ve Makedonya Merkez Bankası’nın Makedonya’da değiştirilebilen döviz listesine Yeni Türk Lirasının eklenmesi hususunun araştırılması, Batı Balkanlar Menşe Kümülasyon Sistemine Türkiye’nin Makedonya ile birlikte dahil olmasına ilişkin olarak Türkiye-Makedonya Serbest Ticaret Anlaşması (STA) kapsamında, ilgili Menşe Protokolünün 2008 yılında imzalanması, tarım ve ormancılık alanındaki işbirliğinin geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi, müteahhitlik ve enerji projeleri konusunda düzenli bilgi akışının sağlanması ve sınai işbirliği hususlarına yer verilmiştir.

AB ile Batı Balkan Ülkeleri arasında imzalanan İstikrar ve İşbirliği Anlaşması sonrasında, Hırvatistan’ın yanısıra Makedonya ile oluşturulacak çapraz menşe kümülasyonu sistemine Türkiye’nin doğrudan dahil olması, oluşabilecek ticaret sapmasının önüne geçmek bakımından ve özellikle Türk tekstil sektörüyle yoğun ilişkisi bulunan Makedonya tekstil sektörü açısından önem taşımaktadır.

 

Her iki ülkenin olumlu yaklaşımları sonucunda yukarıda belirtilen Çapraz Menşe Protokolü 11 Kasım 2008 tarihinde Ankara’da imzalanmıştır. Müteakiben, söz konusu Protokole ilişkin her iki ülkede iç onay prosedürü tamamlanmış olup, 1 Temmuz 2009 tarihi itibariyle Çapraz Menşe Protokolü yürürlüğe girmiştir.

 

Ayrıca, 2009 yılı Şubat başında iki ülke standardizasyon kurumlarının yanısıra (Dış Ticaret Müsteşarlığı Standardizasyon Genel Müdürlüğü, Türk Akreditasyon Kurumu, Türk Standartları Enstitüsü, Ulusal Metroloji Enstitüsü) “onaylanmış kuruluş (notified body” ünvanına sahip Türk kamu ve özel sektör kuruluşlarının katılımıyla, Türkiye’nin AB teknik mevzuatına uyum konusunda elde ettiği tecrübelerin Makedon tarafına aktarılması ve karşılıklı bilgi alışverişinin sağlanması amacıyla Üsküp’te bir çalıştay düzenlenmiştir.

 

Yurtdışı müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetleri kapsamında, 4-5 Kasım 2008 tarihlerinde Makedonya’ya gerçekleştirilen müteahhitlik ve teknik müşavirlik heyeti Ekonomi Bakan Yrd. Dr. Metodij Hadzi-Vaskov, Ulaştırma ve Haberleşme Bakanı Mile Janakieski, Çevre ve Fiziki Planlama Bakanı Necati Jakupi ve Devlet Bakanı Hadi Nezir ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir.

 

Söz konusu faaliyet sırasında Makedonya Parlamenterler Kulübünde, önümüzdeki dönem ihale edilecek projeler hakkında sunumların da yer aldığı bir forum düzenlenmiştir.

 

Söz konusu ziyarette, Türk heyeti tarafından Makedonya Ekonomi Bakan Yrd. Dr. Metodij Hadzi-Vaskov’a “Türkiye-Makedonya Müteahhitlik ve Müşavirlik Alanlarında İstişare Mekanizması Mutabakat Zaptı” taslağı sunulmuştur. Mart ayının ikinci yarısı itibariyle, söz konusu taslak Makedon makamları tarafından küçük değişikliklerle kabul edilmiş ve Makedonya Bakanlar Kurulu tarafından da onaylanmıştır.

 

Son olarak, 25 Mart 2009 tarihinde, 8 firmamızdan 13 temsilcinin katılımıyla yeni bir müteahhitlik ve teknik müşavirlik heyeti Makedonya’yı ziyaret etmiş ve söz konusu heyet Makedonya Ekonomi Bakan Yrd. Dr. Metodij Hadzi-Vaskov ve Ulaştırma ve Haberleşme Bakanı Mile Janakieski tarafından kabul edilmiştir. Görüşmelerde bahse konu bakanlıklardan yetkililer de hazır bulunmuş ve firmalarımızın kendilerine yönelttikleri teknik sorulara cevaplar vermiştir.

 

Müteahhitlik ve teknik müşavirlik hizmetleri kapsamında yer alan en önemli konulardan biri de Devlet Bakanımız Sn. Zafer Çağlayan başkanlığında 25-27 Mayıs 2009 tarihlerinde Makedonya’ya gerçekleştirilen ticaret heyeti faaliyeti sırasında       26 Mayıs 2009 tarihinde Sn. Çağlayan ve Makedonya Ekonomi Bakanı Sn. Fatmir Besimi tarafından imzalanan “Türkiye-Makedonya Müteahhitlik ve Müşavirlik Alanlarında İstişare Mekanizması Mutabakat Zaptı”dır. Küresel krizin Makedon ekonomisi üzerinde yarattığı olumsuz etkilere rağmen, kısa ve orta vadede Makedonya hükümeti tarafından açılacak yeni ihalelerin takibi ve söz konusu ihaleler öncesinde alınacak teknik müşavirlik hizmetlerinde devreye girebilmek açısından, bahse konu Zaptın fiili uygulamasının başlatılması önem taşımaktadır.

1.2.3. Serbest Ticaret Anlaşması

 

Türkiye ile Makedonya arasında 7 Eylül 1999’da imzalanan ve 1 Ekim 2000’de yürürlüğe giren Serbest Ticaret Anlaşması (STA) 2008’e kadar asimetrik bir yapıya sahip olmuştur. Anlaşma’ya göre, Türkiye, başlangıçtan itibaren uygulanan gümrükleri kaldırırken, Makedonya’ya Türkiye’den olan ithalatını serbestleştirmek için kademeli bir geçiş süreci tanınmıştır. Buna göre, Makedonya Türkiye’den gelen sanayi mallarına uyguladığı gümrük vergilerini Anlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihte %90’a, 1 Ocak 2006’da %60’a ve 1 Ocak 2007’de %30’a indirmiş olup, söz konusu vergi oranları 1 Ocak 2008’de tamamen sıfırlanmıştır.

 

İki ülke arasında yürürlükte bulunan Serbest Ticaret Anlaşmasının uygulamasının gözden geçirilmesi ve başta narenciye kotaları ve işlenmiş gıda ürünlerine uygulanan vergilerin düşürülmesi gibi sorunların müzakere edilmesi amacıyla, Müşavirliğimizin girişimleriyle STA Ortaklık Komitesi Toplantısının gündeme alınması sağlanmış ve Makedonya Ekonomi Bakanlığı ile şifahi olarak 21 Ekim 2009 tarihinde Üsküp’te yapılması için fikir birliğine varılmıştır. Türkiye tarafının pozisyonu ve önerdiği gündem konuları da Eylül 2009 itibariyle Makedonya makamlarına resmi olarak iletilmiş bulunmaktadır. Ancak daha sonra Makedonya tarafınca (5 Aralık 2010’da gerçekleştirilen) İstanbul İş Forumunun ertesine bırakılan STA Ortaklık Komitesi Toplantısına ilişkin olarak halen Makedonya makamlarından resmi tarih beklenmektedir.

 

            1.2.4. Ulaştırma

 

             Makedonya, Türk karayolu taşımacılığında önemli bir kavşak noktasındadır. Türkiye ile Makedonya  arasında karayoluyla eşya ve yolcu taşımacılığı faaliyetleri 27 Nisan 1995 tarihinde Üsküp’te imzalanan “Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması” ile “Kara Ulaştırması Karma Komisyonu (KUKK)” toplantıları sonunda düzenlenen Protokoller çerçevesinde yürütülmektedir. Son Kara Ulaştırma Karma Komisyonu toplantısı 5-6 Mayıs 2009 tarihlerinde Üsküp’te gerçekleştirilmiştir.

 

1.2.5. İş Konseyi

 

1995 yılında Türk-Balkan İş Konseyleri bünyesinde kurulan Türk-Makedon İş Konseyi’nin Türk tarafı 62 üye firmadan oluşmaktadır. İş Konseyi günümüze kadar yedi kez toplanmıştır. Son toplantı, zamanın Dışişleri Bakanı Sayın Abdullah Gül’ün, 21 Mart 2007 tarihlerinde Makedonya’yı ziyareti vesilesiyle Üsküp’te yapılmıştır. Son olarak, 2008 yılında Türk-Makedon İş Konseyi Eşbaşkanı seçilen Nuri Özsüer başkanlığında bir heyet 23-24 Şubat 2009 tarihlerinde Makedonya’ya bir inceleme ve tanışma ziyareti gerçekleştirmiştir.

 

 

1.3.  Dış Ticaret İstatistikleri (Ülkenin istatistiklerine göre, Dolar bazlı)

 

1.3.1. Türkiye İle Dış Ticaret Durumu (Son 5 Yıllık Denge, Hacim)

 

            2008 ve 2009 yıllarında Makedonya ile Türkiye arasındaki ticaret hacmi, 2007’deki seviyeye çok yakın gerçekleşmiştir. Ancak 325 milyon Dolar civarında seyreden bu rakam 2003’teki düzeye oranla %200’ü aşkın oranda bir artışa karşılık gelmektedir. Ticaret dengesi güçlü şekilde ülkemiz lehine seyretmektedir.

 

2008 yılında, son çeyrekte etkileri keskinleşen küresel finansal ve ekonomik krizin de etkisiyle ülkelerimiz arasındaki dış ticaret hacmindeki artış büyük oranda yerinde saymıştır. 2008 yılında Makedonya’ya yönelik ihracatımız yalnızca %8,6’lık bir artışla 295 milyon Dolar olarak gerçekleşmiştir. İthalatımız ise %46,8’lik keskin bir azalma ile, 2007 yılındaki 55,8 milyon Dolarlık düzeyinden 29,7 milyon Dolara gerilemiştir. 2007 yılında 327 milyon Dolar olan iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi ise %1’lik bir daralma ile 324 milyon Dolar olarak gerçekleşmiştir. Ancak, söz konusu daralma, Makedonya’nın Türkiye’ye ihracatında yaşanan ciddi düşüşten kaynaklanmıştır.

 

2008 yılında, örme ve örülmemiş giyim eşyası ve aksesuarları ihracatımızda yarıya yakın bir oranda azalma görülürken, başta makine ve cihazlar olmak üzere motorlu kara taşıtları, plastik ve plastikten mamul eşya, elektrikli makine ve cihazlar, ihracatında artış sağlanan önemli ürün grupları arasında yer almıştır.

 

Ülkemizin 2008 yılında Makedonya’dan yaptığı ithalatta ise, %77 gibi çok yüksek oranlı bir düşüş görülen demir-çelik ürünleri başta olmak üzere hemen hemen tüm ürünlerde ciddi oranlı düşüşler yaşanmıştır. İthalatında artış görülen ender ürünler arasında ise pamuk, plastik ürünleri, seramik ürünleri yer almaktadır.

 

            Makedonya ile son yıllara ilişkin ticari ilişkilerimizi gösteren ve ülkemiz ve Makedonya istatistiklerine göre hazırlanan rakamlar aşağıda sunulmuştur.

 

Tablo 19 - Türkiye-Makedonya İkili Ticaret Verileri (1.000 Dolar)

TÜRKİYE-MAKEDONYA İKİLİ TİCARET VERİLERİ (1.000 DOLAR)

YIL

2006

2007

% Değişim

2008

% Değişim

2009

% Değişim

İHRACAT

172.757

271.767

57,3

295.045

8,6

283.730

-3,8

İTHALAT

55.945

55.396

-1,0

29.112

-47,4

39.824

36,8

HACİM

228.702

327.163

43,1

324.157

-0,9

323.554

-0,2

DENGE

116.812

216.371

 

265.933

 

243.906

 

Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu

 

Tablo 20 - Makedonya-Türkiye İkili Ticaret Verileri (1.000 Dolar)

MAKEDONYA-TÜRKİYE İKİLİ TİCARET VERİLERİ (1.000 DOLAR)

YIL

2006

2007

% Değişim

2008

% Değişim

2009

% Değişim

İHRACAT

55.176

53.249

-3,5

31.565

-40,7

40.764

29,1

İTHALAT

123.919

194.766

57,2

268.754

38,0

250.746

-6,7

HACİM

179.095

248.015

38,5

300.319

21,1

291.510

-2,9

DENGE

-68.743

-141.517

 

-237.189

 

-209.982

 

Kaynak: Makedonya Devlet İstatistik Kurumu

 

Makedonya ile Türkiye arasındaki ticaret hacmine ilişkin rakamlar, iki ülke kaynaklarında farklılık göstermekte olup, ülkemizdeki rakamlar daha yüksektir. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre 2007 yılında 272 milyon Dolar olan Makedonya’ya yönelik ihracatımız, Makedonya Devlet İstatistik Kurumu verilerine göre ise 195 milyon Dolar olarak açıklanmıştır. 2008 ve 2009 yıllarında ise Türkiye’nin Makedonya’ya yönelik ihracatı, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından sırasıyla 295 ve 284 milyon Dolar, Makedonya Devlet İstatistik Kurumu tarafından ise sırasıyla 269 ve 251 milyon Dolar açıklanmıştır. Buna göre, 2007 yılında yaklaşık 80 milyon Dolar olan istatistik farkı 2008 ve 2009 yıllarında 30 milyon Dolar civarında kalmıştır.

Ayrıca, Makedonya’nın 2009 yılında Türkiye’den yaptığı ithalat az da olsa düşmesine rağmen adı geçen ülkenin söz konusu dönemde en çok ithalat yaptığı ülkeler sıralamasında Türkiye’nin payının 2008’deki %3,9’luk orandan %5,0’e yükseldiği görülmektedir. Bu değişimdeki en büyük etkenin ise, Türkiye’nin Makedonya’ya ihracatının Makedonya’nın genel ithalatındaki %26,4’lük sert düşüşten çok daha ılımlı bir düzey olan %6,7’de (Makedonya rakamlarına göre) kalması olduğu gözlenmektedir.

 

Aşağıdaki tabloların incelenmesinden de görüleceği üzere, 2009 yılında Makedonya’ya yönelik ihracatımızda en önemli maddeler otomotiv sanayi ürünleri, tekstil ve hazır giyim ürünleri, bebek bezleri vb. hijyenik eşyalar, yer kaplamaları ve işlenmiş gıda sanayi ürünleri yer almıştır.

 

2009 ithalatımızda ise, demir çelik hammadde ve ara mamulleri, ateşe dayanıklı tuğla, tekstil ara mamulleri ve ham deriler önemli kalemleri teşkil etmiştir.

 

1.3.2. Başlıca Maddelere Göre Makedonya’nın Türkiye’ye İhracatı

 

Tablo 21- Makedonya’dan İthalatımızda İlk 20 Madde – 2009 ABD Doları

Makedonya’dan İthalatımızda İlk 20 Madde – 2009 ABD Doları

1

Demir/çelik sıcak hadde yassı mamulleri

12.820.443

2

Ferro alyajlar

8.177.384

3

Ateşe dayanıklı tuğla, blok, karo,

5.274.001

4

Pamuk mensucat

3.622.921

5

Koyun ve kuzuların ham derileri

1.265.724

6

Metal bileşiklerini içeren kül ve kalıntılar

1.150.265

7

Alüminyum döküntü ve hurdaları

988.146

8

Kauçuk, plastik eşya isleme makineleri

962.846

9

Sanayi ve laboratuar için fırınlar

893.109

10

Sos ve müstahzar; çeşni, karışımlar

523.622

11

Demiryolu taşıtlarının aksam-parçaları

469.281

12

Erkek/erkek çocuk için takım elbise vs.

414.727

13

Sığır ve at cinsi hayvanların derileri-ham

380.028

14

Kara taşıtları için aksam, parçalar

359.936

15

Kadın/kız çocuk için takım, ceket vs.

263.766

16

Kağıt ve karton döküntü ve kırpıntıları

256.751

17

Kadın/kız çocuk için gömlek, bluz, vs.

149.119

18

Baskı devreler

136.605

19

Elektrik kontrol/dağıtımı için tablolar

125.709

20

Yumuşakçalar

109.951

 

1.3.3. Başlıca Maddelere Göre Türkiye’den İthalat

 

Tablo 22- Makedonya’ya İhracatımızda İlk 20 Madde – 2009 ABD Doları

Makedonya’ya İhracatımızda İlk 20 Madde – 2009 ABD Doları

1

Dizel ve benzinli otomobiller

11.715.393

2

Bebek bezleri vb. hijyenik eşyalar

4.843.191

3

Yer kaplamaları

4.175.085

4

Nikel cevherleri               

3.597.200

5

Örme ve sentetik mensucat

3.894.352

6

Pamuk ipliği

3.536.010

7

Otobüs, yeni dizel/yarı dizel

3.531.327

8

Kara taşıtlarının diğer aksam, parçaları

3.387.778

9

Kekler

2.989.856

10

Alüminyum alaşımlarından profiller

2.954.802

11

Demir/çelikten diğer inşaat malzemesi

2.872.738

12

Satsuma (taze/kurutulmuş)

2.733.809

13

Bisküviler

2.673.123

14

Tam otomatik çamaşır makinesi

2.515.395

15

Ağaçtan yonga ve levha

2.412.770

16

Tanker römork ve yarı römorklar

2.380.404

17

Ahşap mobilyalar

2.356.849

18

Limon

2.331.789

19

Lif levhalar

2.251.772

20

Ev tipi kompresörlü buzdolapları

2.116.168

 

 

1.3.4. İhracat Potansiyeli Olan Başlıca Sektörler

 

Makedonya pazarı hala birçok açıdan bakir bir pazar niteliği taşımakla ve hemen hemen tüm sektörlerde önemli rekabet imkanları bulunmakla birlikte, Müşavirliğimizce yapılan değerlendirmelerde aşağıdaki sektörlerin biraz daha öne çıktığı belirtilmelidir.

 

  • İnşaat malzemeleri
  • Makineler, aksam ve parçaları
  • İşlenmiş gıda ve tarım ürünleri
  • Tıbbi malzemeler
  • Mobilya ve ağaç işleme sanayi ürünleri        
  • Kimya sanayi ürünleri

 

Yukarıda da belirtildiği üzere, iki ülke arasında yürürlükte bulunan Serbest Ticaret Anlaşmasının uygulamasının gözden geçirilmesi ve başta narenciye kotaları ve işlenmiş gıda ürünlerine uygulanan vergilerin düşürülmesi gibi sorunların müzakere edilmesi amacıyla Müşavirliğimizin girişimleriyle gündeme alınan, Makedonya Ekonomi Bakanlığı ile şifahi olarak 21 Ekim 2009 tarihinde Üsküp’te yapılması öngörülen, ancak daha sonra Makedonya tarafınca, 5 Aralık 2009’da iki ülke Başbakanlarının katılımıyla İstanbul’da gerçekleştirilen İş Forumunun ertesine bırakılan STA Ortaklık Komitesi Toplantısına ilişkin olarak halen Makedonya makamlarından resmi tarih beklenmektedir.

 

Söz konusu Ortaklık Komitesi Toplantısı sonrasında Makedonya’nın Türkiye menşeli tarım ve işlenmiş gıda ürünlerine uyguladığı gümrük vergilerinin sıfırlanması ya da önemli oranda düşürülmesinin bahse konu sektörümüzün ülkeye yönelik ihracatının ciddi oranda yükselmesine neden olacağı beklenmektedir.

 

 

 

 

 

 

 

 

            1.4. Ticari İlişkilerde Bilinmesi Gerekli Genel Konular

 

1.4.1. Ticari Engeller

 

Kuş gribi nedeniyle Türkiye’den tavukçuluk ürünleri ithalatı, AB’nin ihracat numarası uygulamasını aynen benimsemesi nedeniyle de süt ve süt ürünleri ithalatı yasaklanmış durumdadır. Oysa, malumları olduğu üzere Makedonya henüz AB üyesi olmayan, hatta müzakere tarihi dahi almamış olan, AB ile arasında bir çeşit serbest ticaret anlaşması niteliği taşıyan İstikrar ve İşbirliği Anlaşması bulunan, dolayısıyla ticari konularda kendi kararlarını alabilmesi gereken bir ülke konumundadır.

 

Özellikle tavukçuluk ürünleri konusunda; Türkiye’de geçmiş yıllarda rastlanan kuş gribi vakalarının Türk tavukçuluk sektörünün tamamen steril ve insan sağlığı açısından hiçbir endişeye yer bırakmayacak şekilde güvenli ortamlarda yapmış olduğu tavuk eti üretimiyle ilgili olarak Makedon tarafına müteaddit defalar bilgi verilmiş ve Dünya Hayvan Sağlığı Örgütünün konuya ilişkin olarak yayımladığı bildirilerin birer örnekleri Makedonya Tarım, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Veterinerlik Genel Müdürlüğüne tarafımızca defalarca iletilmiştir.

 

   1.4.2. İthalat Mevzuatı

 

Yeni Gümrük Kanunu AB standartlarına uygun olarak hazırlanmıştır. İthal edilen ürünlerin çoğuna kalite kontrolü uygulanmaktadır. Kalite kontrole tabi tutulan ürünler arasında tarım ürünleri, taşıt araçları ve elektrikli aletler ya da standartlara uygun olmaması halinde tüketicilerin sağlığına zararlı olabilecek ürünler yer almaktadır. Ayrıca bazı ürünlere fito-patolojik ya da veteriner kontrolü yapılmaktadır.

 

İthalat izinlerini Ekonomi Bakanlığı vermektedir. Ürünlerin çoğu için izinler alma prosedür çok kolaydır, ilaç ve askeri ekipman konusunda ise izin almak daha zor olabilmektedir.

 

1.4.3. Genel Olarak Gümrük Vergileri ve Gümrük Uygulamaları

 

Makedonya Cumhuriyeti’ne ithal edilen ürünlerin çoğuna gümrük vergisi uygulanmaktadır. Gümrük vergi oranları 0 ile %30 arasında değişmektedir. Bazı gıda ürünlerinde bu oran %60’a ulaşmaktadır. Ortalama gümrük vergi oranı %7’nin altındadır. Maksimum vergi oranı olan %60 bazı meyve ve sebze, tahıl, alkollü ve alkolsüz içecekler ve tütüne uygulanmaktadır.

 

Türkiye ile Makedonya arasında 1999 yılında imzalanan Serbest Ticaret Anlaşması uyarınca 1 Ocak 2008 tarihinden itibaren Türkiye menşeli sanayi ürünlerine uygulanan gümrük vergisi oranları sıfırlanmıştır.

 

Makedonya’da yatırım yapacak, özellikle de müteahhitlik alanında faaliyet gösterecek firmaların, araç parkı ve gerekli teçhizatının getirilmesinde, gümrük vergisinin (ki 2008 başından itibaren Türkiye menşeli sanayi ürünlerinin tamamında gümrük vergileri sıfırlanmıştır) yanısıra %18 oranında uygulanan KDV’nin de ödenmesi gerekmekte, yüklenilen işin tamamlanmasını müteakip söz konusu malzemelerin ülkeden çıkarılmasında, ödenen KDV’nin geri alınması mümkün bulunmaktadır.

 

 

1.4.4. KDV ve Diğer Vergiler ve Sosyal Güvenlik Uygulamaları

 

            Makedonya’da faaliyet gösterecek firmalarımız açısından önem taşıyan konuların başında gelen vergilere ilişkin özet bilgiler aşağıda yer almaktadır:

 

  • Kurumlar Vergisi, %10’luk düz vergi olarak uygulanmakta olup, bu oranla Makedonya Avrupa’nın en düşük vergi uygulamasına sahip ülkelerinden biri konumundadır.

 

  • Ülkede uygulanan gelir vergisi oranı da %10’dur.

 

  • Katma Değer Vergisi’nin (KDV) genel uygulama oranı %18 olup, gıda ürünleri, kamu tarafından sağlanan şebeke suyu, kitap, gazete ve dergi gibi yayım-basım ürünleri, güneş enerjisi kolektörleri, ulaşım, bilgisayar donanımları ve yazılımda ise %5’lik KDV alınmaktadır.

 

  • Emlak Vergisi %0,1-0,2, Gayrimenkul Satış Vergisi ise %2-4 gibi çok düşük oranlarda uygulanmaktadır.

 

  • Sosyal Vergiler
    • Emeklilik ve Malul Sigortası        %21,2
    • Sağlık Sigortası                            %9,2
    • İş ilişkisi                                       %1,6

 

1.4.5. Sosyal Güvenlik Giderleri

 

Makedonya’da uygulanan emeklilik ve malullük sigorta primi oranı brüt maaş üzerinden %21.2’dir.

 

2002 yılında Emeklilik ve Malul Sigorta Kanununda yapılan değişiklikle emekli sigorta primi kesintisi ilk ikisi zorunlu olmak kaydı ile;

 

-          Brüt maaşın %13.78’lük oranı zorunlu devlet emeklilik fonuna yatırılmaktadır.

-          Brüt maaşın %7.42’lik oranı zorunlu özel emeklilik fonuna yatırılmaktadır.

-          Henüz uygulamaya girmemiş olan gönüllü özel fon da getirilmiştir.

 

            Çalışanlar özel fona yapacakları ödemeler için “Nov Penziski Fond” ile “ KB Prv Penziski Otvoren Fond” arasında seçim yapabilmektedir.

 

Söz konusu sigorta oranları hem Makedonya vatandaşları hem de yabancı işçiler için geçerli olup bölgesel farklılıklar bulunmamaktadır.

 

Öte yandan, Makedonya’ya çalışmaya gelen Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının Türkiye’de sigortalı olması ve sigorta primlerinin yatırılmaya devam edilmesi halinde, sigortaları Makedonya’da da tanınarak ek sigorta yaptırmalarına gerek duyulmamaktadır.

 

 

 

 

 

1.4.6. Serbest Bölgeler ve Mevzuatı

 

Serbest Bölge kurulması hükümetinin ekonomik gelişimi hızlandırmak için attığı adımlardan biridir. Sekizinci (Doğu – Batı koridoru) ve onuncu (Kuzey – Güney) koridorların Makedonya topraklarından geçmesi Serbest Bölgelerinin gelişimi için önemli bir etken sayılmaktadır. Serbest Bölge’nin şartları, ölçütleri ve anlaşma koşulları Serbest Ekonomik Bölgeleri (SEB) Kanunu’yla düzenlenmektedir. SEB’e yönelik olan gelişim, denetim ve tesis kurma aktivitelerini yönetmek için Serbest Ekonomik Bölgeler Müdürlüğü (Directarate for Technological Industrial Development Zone) kurulmuştur.

 

Makedonya’daki serbest bölgeler aslında Türkiye’deki ve dünyanın birçok ülkesindeki uygulamalardan farklı olarak, seçilmiş bazı sektörlerde sadece üretim yapılması üzerine tasarlanmıştır. Söz konusu bölgelerde sadece ticari faaliyette bulunacak firmalar çalışamamaktadır. Ayrıca, bu bölgelerde yapılacak üretimin iç piyasa yerine ihracata yönelik olması gerekmektedir.

 

1.4.6.1 Serbest Bölgelerde Vergi, Gümrük ve Diğer Teşvikler

 

            -Teknolojik Sanayi Geliştirme Bölgesi (Technological Industrial Development Zone) olarak adlandırılan Makedonya serbest bölgelerinde kazanç vergisinden 10 yıl boyunca, bölge dışında %10 olan kişisel gelir vergisinden ise 5 yıl boyunca %50 oranında muafiyet sağlanmaktadır. Ayrıca, serbest bölgedeki yatırımcılar hammadde, makineler ve parçaları ve ilgili ürünler için KDV ve gümrük vergilerinden muaf tutulmaktadır.

 

            -Serbest bölgedeki araziler çok düşük fiyatlarla ve 50 yıllık uzun dönemli kiralama (leasing) imkanı ile yatırımcılara sunulmakta, bu sürenin 25 yıl daha uzatılabilmesi mümkün bulunmaktadır.

 

            -Serbest bölgede yatırım yapan firmalar için gerekli altyapı hizmetlerine (doğal gaz, su, kanalizasyon ve elektrik) erişim sağlanmasına ilişkin herhangi bir masraf üstlenmek durumunda kalmadığı gibi, söz konusu giderlerle ilgili altyapı vergilerinden de muaf tutulmaktadır. Ayrıca, yatırımcılar inşaat izinleri konusunda ödenmesi gereken ücretlerden de serbest bölgelerde muaf bulunmaktadır.

 

Tablo 23- Serbest Bölgelerdeki Vergi Avantajları

VERGİ

Vergi Oranı

Bölge Dışında

Bölge İçinde

KDV

%18

%18

%0

ÖTV

 

%5-%62

%0

Kurumlar Vergisi

%10

%10

%0 (10 yıl boyunca)

Kişisel Gelir Vergisi

%10

%10

%5 (5 yıl boyunca)

Emlak Vergisi

%0.1

%0.1

%0

 

Makedonya Cumhuriyeti’nde Bunarcik (Üsküp 1), Üsküp 2, İştip ve Kalkandelen (Tetovo) şehirlerinde olmak üzere toplam 4 adet serbest bölge olarak ilan edilmiş bölge bulunmakta olup, bunlardan sadece Bunarcik Serbest Bölgesi faal durumdadır. Nisan 2010’da Bunarcik 2 ve İştip’teki Serbest Bölgelerin temel atma törenleri gerçekleştirilmiştir.

 

Bunarcik Serbest Bölgesi Üsküp–Kumanovo otoyolunun (E-75) yanında, Üsküp “Aleksandar Veliki” havalimanına 3 km. uzaklıktadır. 158,93 hektarlık alana sahiptir. Halihazırda, biri ABD merkezli Johnson Controls ve diğeri İngiltere menşeli Johson Matthey olmak üzere iki otomotiv yan sanayi firması, Bunarcik Serbest Bölgesinde fabrikalarını kurmuş ve üretime geçmek için hazırlıklarını son aşamaya getirmiş bulunmaktadır.

Ayrıca, 2011 yılında Makedonya’da cam ambalaj üretimine başlamayı öngören Şişecam ve otomotiv sektöründe alüminyum profil üretmek üzere Üsküp Serbest Bölgesinde üretim yapmayı planlayan Borteknik firmalarımız Makedonya Hükümeti ile iyi niyet sözleşmeleri imzalamıştır. Söz konusu serbest bölgede ayrıca, Kore ve İtalya’dan birer otomotiv firmasının daha yatırım yapacağı bilinmektedir.

 

            1.4.7. Ticari İlişkilerde Bilinmesi Gereken Diğer Konular

 

1.4.7.1. Makedonya’daki Şirket Kurma Prosedürü

 

Makedonya’da yerli ve yabancı firma ayrımı bulunmamakta, vergiler, imtiyazlar ve devlet destekleri anlamında tüm firmalar aynı prosedürlere ve mevzuata tabi bulunmaktadır.

 

Makedonya’da firma kurma işlemlerinde Merkez Sicil tek yetkili kurumdur. Oluşturulan tek başvuru sistemi (one-stop-shop system) sayesinde, şirket kurma işlemleri 4 saatte ve çok düşük maliyetlerle sonuçlandırılmaktadır. Buna göre, yatırımcılar Merkez Sicil’de tek bir ofisle muhatap olmakta, başvuruları bu ofise yapmakta, gerekli bilgileri söz konusu ofisten alabilmekte ve başvurularını tek bir elemandan takip edebilmektedir. Söz konusu tek başvuru sistemi, Makedonya’nın değişik yerlerindeki 32 adet kurum ve kuruluş ofisleriyle elektronik olarak bağlı olan Merkez Sicil tarafından yürütülmekte ve sonuçlandırılmaktadır.

 

Makedonya’daki şirket kurma ya da şube açma şeklindeki yapılanmalar temelde firmalarımızın tercihine kalmaktadır. Ülkede ticari faaliyette bulunmak için şirket kurmak şart olmakla birlikte, müteahhitlik yapmak ya da sadece temsilci bulundurmak amacıyla Makedonya’ya gelen firmalarımızın bazıları şirket kurmak yerine şube açmayı tercih edebilmektedir.

 

Yabancı firmaların ülkede temsilcilik açmaları için gerekli şartlar

 

            Makedonya’da temsilcilik açmak için gerekli belgeler:

 

-          Yabancı firmanın noter onaylı ticaret sicil gazetesi,

-          Temsilciliğin Makedonya’daki adresi,

-          Temsilcilik açma sürecinde imza yetkisi olan kişinin adı ve kimlik/pasaport numarası,

-          Temsilcilik müdürünün adı ve kimlik/pasaport numarası,

-          Temsilcilikte çalışacak tüm elemanların adı ve kimlik/pasaport numaraları.

 

Gerekli diğer belgeler:

 

-          Temsilcilik açma kararı,

-          Makedonya Merkez Sicil Kurumu’na temsilcilik kayıt başvuru formu,

-          Temsilciliğin çalışma programı,

-          Makedonya’daki temsilciliğin faaliyetleri konusunda bütün sorumlulukları üstlendiğine dair ana şirketin beyanatı.

 

 

 

 

1.4.7.2. Çalışma ve Oturma İzinleriyle İlgili Düzenlemeler

 

Makedonya’ya turistik amaçla veya aile ziyareti için gelen vatandaşlarımız, vize almaksızın 2 aya kadar bu ülkede kalabilirler. Bu süreden sonra Makedonya’yı terk etmeleri gerekmektedir. Çalışma vizesi olmayanların, iki ayda bir giriş-çıkış yapsalar dahi, çalışmaları yasaktır. Çalışmak isteyen vatandaşlarımızın çalışma izni almaları gerekmektedir.

 

            ‘’Yabancı İşçi Çalıştırma Yasası’’ (M.C. Resmi Gazetesi No.70/2007 ve 5/2009) çerçevesinde Makedonya’da yabancı işçilerin istihdam koşulları belirlenmiştir. Yasaya göre farklı çalışma izin türleri ve farklı prosedürler belirlenmiştir. Makedonya’da yabancı işçilerin istihdamı için temel şart Makedonya ekonomisine negatif etki yapmamasıdır.

 

Yabancı işçi transferinin yapılabilmesi için firmanın Makedonya’da bir şubesi veya kurulu firmasının olması gerekmektedir. Bu durumda işveren geçici olarak yabancı işçi transferi yapabilmektedir. Transfer edilecek işçinin kendi ülkesinde sosyal güvenlik ve sağlık sigortasının yapılmış olması ve işveren firmada en az 1 yıl süreyle çalışmış olması gerekmektedir.

 

Makedonya'da yabancı işçi çalıştıracak firmaların, işçiler için öncelikle çalışma ve oturma izni almaları gerekmektedir. Çalışma ve oturma izinleriyle ilgili kuruluşlar; Dışişleri Bakanlığı Vize Merkezi (ve Makedonya’nın ilgili ülkelerdeki büyükelçilik ve konsoloslukları), İçişleri Bakanlığı Yabancılar Şubesi ve Makedonya Çalışma Ajansı’dır.

 

Çalışma izinleri en az 6 ay için verilmekte, gerekmesi halinde yenilenebilmekte ve maksimum 3 yıla kadar uzatılabilmektedir.

 

Yabancı uyruklu bir kişiye çalışma izni verilebilmesi için öncelikle işveren, gerekli belgelerle Makedonya Çalışma Ajansına başvurmalıdır. Çalışma Ajansının 15 gün içerisinde, boş kadronun Makedonya uyruklu çalışanlarca doldurulup doldurulamayacağı konusunda görüş bildirmesi gerekmektedir. Bir diğer deyişle, Makedonya makamları, söz konusu iş için yabancı birisinin işe alınmasının gerekli olup olmadığını takdir edecektir. Çalışma Ajansının olumlu görüşü alındığında, işveren ile yabancı arasında sözleşme imzalanır. Çalışma Ajansı, yabancıya sözleşmeyi de içeren başvuru dosyasının onaylı örneğini verir.

 

T.C. vatandaşları, başvuru dosyasına gerekli belgeleri ekleyerek, Makedonya’nın İstanbul veya Ankara’daki temsilciliklerine başvurur. İstenen belgeler aşağıda yer almaktadır:

 

- Çalışma Ajansınca verilen izin

- Geçim kaynaklarını gösteren belgeler

- Kişinin ikamet edeceği yeri gösteren belgeler

- Sağlık sigortasına dair belgeler

- Adli sicil belgesi

- Makedonya’da kalınacak süreyi en az 3 ay aşan geçerliliği olan pasaport

 

İş kurmak için gelenler, öncelikle şirketin kaydını yaptırdıktan sonra aynı şekilde Türkiye’deki Makedonya Büyükelçiliği/Başkonsolosluğunda çalışma izin başvurusunda bulunmalı ve izin başvurusu olumlu sonuçlanıncaya kadar Makedonya’da çalışmamalıdır.

 

Çalışma izni yine Makedonya’nın dış temsilciliklerinden verilecektir. Ayrıca, çalışma izni alınıncaya kadar çalışmak yasaktır. Başvuruda eksik belge olmadığı takdirde sürecin en fazla 60 gün sürmesi öngörülmektedir.

 

Çalışma izni bulunan yabancının aile mensupları oturma izni alabilirler. Bu yöndeki başvurular da Makedonya Büyükelçiliğine/Başkonsolosluğuna yapılmalıdır. Oturma izninin uzatılması için Makedonya İçişleri Bakanlığına başvurulmalıdır. Oturma izni ücreti 30 Avro’dur.

 

Çalışma izni verilmeyen yabancılar, kararın alınmasından itibaren 8 gün içerisinde Makedonya Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı nezdinde itiraz hakkına sahiptirler.

 

Yasadışı olarak çalışan yabancılara ve izinsiz yabancı çalıştıranlara para cezası, sınırdışı edilme ve Makedonya’ya giriş yasağı gibi cezalar uygulanmaktadır.

 

Çalışma izni başvuru formları ve konuyla ilgili ayrıntılı bilgilere www.mtsp.gov.mk adresinden, oturma izni başvuru formlarına ise www.moi.gov.mk adresinden ulaşılabilmektedir.

 

            ‘’Yabancı İşçi Çalıştırma Yasası ile ‘’Çalışma İzinleri Verme Prosedürü ve Özel Çalışma İzinleri Yönetmeliği’’ (M.C. Resmi Gazetesi No.108/2007) uyarınca farklı türden çalışma izinleri ve bunların verilmesi için farklı şartlar belirlenmiştir.

 

            Çalışma Ajansı üç çeşit izin vermektedir: Şahsi çalışma izni, istihdam edilmeye dayalı (bir firmanın çalışanı olarak) çalışma izni ve çalışma izni.

 

            i. Şahsi çalışma izinleri işçilik piyasa koşullarından bağımsız olarak en çok bir yıla kadar bir süreyle verilen izinlerdir.

 

            Bu kategoriye:

 

  1. Makedonya kökenli olan fakat yabancı uyruklu olan kişiler,
  2. Daimi oturum izni olan yabancılar,
  3. Makedonya vatandaşı ile evlilik sebebiyle geçici oturum izni olan yabancılar,
  4. Mülteci statüsü kabul edilen yabancılar,
  5. Geçici koruma altında olan yabancılar,
  6. İnsan ticareti mağduru olan ve insani nedenlerle oturum izni verilen yabancılar girmektedir.

 

            Ayrıca bu kategoriye Makedonya’da şirket kurmuş ve bu şirkette kurucu veya yönetici olarak iş ilişkisi kuracak yabancılar da girmektedir.

 

            ii. İstihdama dayalı (bir firmanın çalışanı olarak) çalışma izinleri işverenin başvurusuna istinaden ve sadece bahsekonu firmada çalışabilecek şekilde verilen izinlerdir. Bu tür izin kapsamında yabancı işçi çalıştırmanın temel şartı ekonomiye ve işsizlik oranına olumsuz etki yapmamasıdır. Bu tür izinler genellikle çalışma piyasasında açığı bulunan meslekler için verilmektedir.

 

 

            iii. Diğer çalışma izinleri geçici süreli çalışacak yabancılara verilmektedir. Bu izinlerin verilme durumları:

 

  1. Transfer edilmiş işçiler (sınırötesi hizmetler)
  2. Yabancılara yönelik eğitim
  3. Tarım, ormancılık ve inşaat alanında sezonluk işçiler
  4. Yabancı temsilciler tarafınca yapılan işler
  5. Yabancıların kişisel hizmetleri

 

            Makedonya’da çalışan yabancı uyruklu işçilerin en büyük bölümü kendi firmalarında kurucu, yönetici, müdür vb. olarak çalışmaktadır.

 

1.5. Fuarlar

 2010 Fuar Takvimi

 

İNŞAAT (02-06 Mart 2010)
7
. İnşaat, İnşaat Malzemeleri ve İş Makineleri Fuarı

 

MOBİLYA (23-28 Mart 2010)
36. Uluslararası Mobilya, Hammadde ve Mobilya Sanayi Makine Fuarı

 

 • KİTAP (13-18 Nisan 2010)
22. Uluslararası Kitap ve Ofis Ekipmanları Fuarı

 

 • BEBEK VE ÇOCUK FUARI (23-25 Nisan 2010)

 

 • TIP VE KOZMETİK (26-29 Mayıs 2010)
28. Uluslararası Tıbbi Malzeme ve İlaç Fuarı

 • TEHNOMA (19-23 Ekim 2010)
36. Uluslararası Metalürji, Elektronik, İnşaat Fuarı

30. Uluslararası İnovasyonlar Sergisi
11. Uluslararası Zanaatçılık ve Küçük İşletmeler Fuarı

 

 • ÜSKÜP ULUSLARARASI GENEL TÜKETİM MALLARI

 FUARI (09-13 Kasım 2010)
60. Uluslararası Gıda, Meşrubat ve Genel Tüketim Malları Fuarı
60. Uluslararası Makine, Ekipman, Paketleme ve Yurtiçi Nakliye Fuarı
51. Uluslararası Tütün ve Makine Fuarı
38. Uluslararası Tarım Endüstri Fuarı
19. Uluslararası Şarap ve Alkollü İçkiler Sergisi

 

 

 • FİNEKSPO (01-03 Aralık 2010)
9. Uluslararası Finans, İş İmkanları ve Ekonomik Kalkınma Fuarı

 

            1.6. Başlıca Ekonomik ve Ticari Kuruluşlar

 

Tablo 24 - Makedonya’daki Başlıca Ekonomik ve Ticari Kuruluşlar

 

Başbakanlık

www.vlada.mk

Ekonomi Bakanlığı

www.economy.gov.mk

Ulaştırma ve Haberleşme Bakanlığı

www.mtc.gov.mk

Tarım, Orman ve Su İşleri Bakanlığı

www.mzsv.gov.mk

Çevre Bakanlığı

www.moe.gov.mk

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

www.mtsp.gov.mk

Maliye Bakanlığı

www.finance.gov.mk

İçişleri Bakanlığı

www.moi.gov.mk

Merkez Bankası

www.nbrm.gov.mk

Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü (Teknolojik Sanayi Geliştirme)

www.fez.gov.mk

Devlet İstatistik Kurumu

www.stat.gov.mk

Gümrük Müdürlüğü

www.customs.gov.mk

Vergi Dairesi

www.ujp.gov.mk

İş Bulma Kurumu

www.zvrm.gov.mk

Merkez Sicil

www.crm.org.mk

Çalışma Ajansı

www.mtsp.gov.mk

Makedonya-Türkiye Ticaret Odası

www.matto.com.mk

Makedonya Yatırım Ajansı

www.investinmacedonia.com

Makedonya Ekonomi Odası

www.mchamber.org.mk

Kuzeybatı Makedonya Ekonomi Odası

www.oemvp.org

Makedonya Ticaret Odaları Birliği

www.chamber.org.mk

Sanayi Mülkiyet Koruma Bürosu

www.ippo.gov.mk

Menkul Kıymetler Komisyonu

www.sec.gov.mk

Uzun Vadeli Menkul Kıymetler Borsası

www.mse.org.mk

Menkul Kıymetler Merkez Hazinesi

www.cdhv.org.mk

Ziraat Bankası AD- Skopje

 

İzvozna i Kreditna Banka AD- Skopje

www.ikbanka.com.mk

Komercijalna Banka AD- Skopje

www.kb.com.mk     

Uni Banka AD- Skopje

www.unibank.com.mk

Eurostandard Banka AD- Skopje

www.eurostandard.com.mk

İnvest Banka AD- Skopje

www.investbanka.com.mk

Makedonska Banka AD- Skopje

www.makbanka.com.mk

Ohridska Banka AD- Ohrid

www.ob.com.mk

ProKredit Banka AD- Skopje

www.procreditbank.com.mk

Rado Banka AD- Skopje

www.radobank.com.mk

Stopanska Banka AD- Skopje

www.stb.com.mk

Tutunska Banka AD- Skopje

www.tb.com.mk

Alfa Banka AD- Skopje

www.alphabank.com.mk

Sileks Banka AD- Skopje

www.sileksbanka.com.mk

Makedonya Kalkınmayı Destekleme Bankası

www.mbdp.com.mk

Avrupa Birliği

www.europa.eu.int

Avrupa Kalkınma Ajansı

www.ear.eu.int

USAİD

www.usaid.org.mk

Avrupa Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası

www.ebrd.com

Dünya Bankası

www.worldbank.org.mk

UNDP

www.undp.org.mk

Amerikan-Makedon Ticaret Odası

www.amcham.com.mk

 

 

 

1.6.1. Ülkede Faaliyet Gösteren Türk İşadamları Kuruluşları ile Türk Kültür vb Derneklerinin İsim, Adres, Telefonları

 

                Makedonya’da Türk işadamları tarafından kurulmuş bulunan Makedonya-Türkiye Ticaret Odası (MATTO) ile Makedonya Türk İşadamları Birliği’nin (MATİB) irtibat bilgileri aşağıda yer almaktadır:

 

MAKEDONYA-TÜRKİYE TİCARET ODASI (MATTO)

 Tel: 00389 2 310 12 20, 310 12 22

 Faks: 310 12 21

Internet Adresi: www.matto.com.mk

E-posta: matto@matto.com.mk, info@matto.com.mk

 

 

MAKEDONYA TÜRK İŞADAMLARI BİRLİĞİ (MATİB)

Dimitrie Cupovski No: 13 1000 Üsküp, Makedonya

Tel: 00389 2 3244 028

E-posta: matib@mail.com

www.matib.org

 

 

Makedonya’daki tüm Türk sivil toplum kuruluşları tek bir çatı altında toplanıp Makedonya Türk Sivil Toplum Teşkilatları Birliği’ni (MATÜSİTEB) kurmuştur.

 

MAKEDONYA TÜRK SİVİL TOPLUM TEŞKİLATLARI BİRLİĞİ        (MATÜSİTEB)

 

Tel: 00 389 2 3111 963

Faks:  00 389 2 3111 964

Internet Adresi: www.matusiteb.org

Yönetim Kurulu Başkanı’nın adı : Fadıl HOCA

 

 

            1.7. Diğer Bilgiler

 

Oteller:

 

Stone Bridge                                                      www.stonebridge-hotel.com

Aleksandar Palace                                              www.aleksandarpalace.com.mk

Holiday İnn                                                        www.holiday-inn.com.mk

Arka                                                                   www.hotel-arka.com.mk

 

Medya Kuruluşları:

 

Makedonya Radyo Televizyonu (MRT)                        www.mkrtv.com.mk

A1 (Özel)                                                           www.a1.com.mk

Sitel (Özel)                                                         www.sitel.com.mk

Kanal 5 (Özel)                                                    www.kanal5.com.mk

 

 

 

 

 

 

Gazeteler

 

Dnevnik                                                              www.dnevnik.com.mk

Utrinski Vesnik                                                  www.utrinskivesnik.com.mk

Vest                                                                    www.vest.com.mk

Vreme                                                                 www.vreme.com.mk

Yeni Balkan                                                       www.yenibalkan.com.mk

Zaman                                                                www.zaman.com.mk

 

 

1.8. Makedonya’da Ekonomi İle İlgili Diğer Odalar ve Kuruluşlar

 

MAKEDONYA EKONOMİ ODASI

Dimitrie Cupovski No: 13 1000 Üsküp, Makedonya

Tel: 00389 2 3244 000

Faks: 00389 2 3244 088

E-posta: ic@ic.mchamber.org.mk

www.mchamber.org.mk

 

KUZEYBATI MAKEDONYA EKONOMİ ODASI

Dimitrie Cupovski No: 13 1000 Üsküp, Makedonya

Tel: 00389 2 3239 252, 3290 026

Faks: 00389 2 3290 075

E-posta:  info@oemvp.org

www.oemvp.org

 

MAKEDONYA TİCARET ODALARI BİRLİĞİ

Praska No: 23 1000 Üsküp, Makedonya

Tel: 00389 2 3091 440

Faks: 00389 2 3091 440

E-posta: info@sojuzkomori.org.mk

www.chamber.org.mk

www.sojuzkomori.org.mk

 

MAKEDONYA YABANCI YATIRIMLAR AJANSI

Nikola Vapcarov No: 7 1000 Üsküp, Makedonya

Tel: 00389 2 3100 111

Faks: 00389 2 3100 110

E-posta: fdi@investinmacedonia.com

www.investinmacedonia.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. SORUNLAR, GÖRÜŞLER VE ÖNERİLER

 

2.1. Sorunlar

 

Ülkedeki istatistik sisteminde ciddi problemler bulunmakta, çoğu konuyla ilgili istatistik bulunmamasının yanısıra bulunan istatistiklerin de güvenilirliği konusunda önemli şüpheler oluşmakta, ülkedeki birkaç resmi kurumun yayımladığı rakamlar arasında dahi zaman zaman çok ciddi farklılıklar görülmektedir.

 

Makedonya’da hala uluslararası topluma entegrasyon konusunda alınması gereken ciddi bir mesafe bulunmakta ve söz konusu entegrasyon çabaları nedeniyle yasaların ve ilgili mevzuatın sık sık değişebildiği gözlenmektedir.

 

Siyasal, sosyal ve makroekonomik istikrarın henüz sağlanmaya başladığı ülkede özellikle siyasi iktidar değişikliklerinde kamu bürokrasisindeki kadroların neredeyse tamamının değişmesi nedeniyle devlette devamlılık konusunda sıkıntılar oluşmaktadır.

 

Son iki yılda ülkedeki tapu ve kadastro sisteminin çok önemli bölümünün elektronik ortamda kayıt altına alınması sayesinde sistemdeki problemler büyük oranda giderilmiş olmakla birlikte, yasal olduğu düşünülen bir tapu belgesiyle satın alınan bir arazinin bir bölümü veya tamamıyla ilgili bir süre sonra başka birilerinin ortaya çıkması ve yine yasal olduğunu iddia ettiği bir belgeyle hak iddia etmesi durumlarıyla karşılaşılabilmektedir.

 

            Yargı sistemi, Makedonya’da en çok eleştiri alan kısım olarak görünmektedir. Genel olarak kararlar çok geç alınmakta ve yargıya güven duyulmamaktadır. Yargının tarafsızlığı konusundaki kaygılar son dönemlerde daha da artmıştır. Özellikle Avusturya merkezli elektrik dağıtım şirketi EVN’nin Makedonya Hükümeti ile yaşadığı sorunla ilgili olarak mahkemenin adil yargılama yapmadığı yönünde önemli şikayetler bulunmaktadır.

 

Her alanda olduğu gibi bu alanda da sürdürülen reform çalışmalarına ve Hükümetin yabancı yatırımcı çekme konusunda çok arzulu olmasına rağmen, iktidar partisinin çok güçlü durumda bulunması ülkede kuvvetler ayrılığı prensibinin kısmen terkedilmesi sonucunu doğurmuş, yasal anlamda Hükümet tarafından atanmasa da Hükümete yakın kişilerin atandığı mahkemelerin itibarı daha da düşürmüştür. Yargı sistemindeki bu ve benzeri çelişki ve problemlerden dolayı yabancı yatırımcılar Makedonya’ya yatırım konusunda henüz çekimser davranabilmektedir.

 

            Yolsuzlukla mücadele konusunda Hükümetin yoğun çabaları görülmekte, özellikle Makedonya’ya hibe ya da kredi yoluyla yardım sağlayan ülke ve kuruluşlara ve uluslararası camiaya bu çabalarla ilgili sürekli bilgiler verilmekte, ancak yolsuzluklarla ilgili daha alınması gereken çok uzun bir yol bulunduğu yetkililer tarafından da açıklanmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.1.1 Çalışma ve Oturma İzinleriyle İlgili Sorunlar

 

Çalışma ve oturma izinleri konusunda, özellikle 2007 yılının son çeyreğinde yapılan mevzuat değişikliği sonrasında Makedonya’nın ilgili kurumları (Makedonya Çalışma Ajansı, İçişleri Bakanlığı Yabancılar Şubesi ve Dışişleri Bakanlığı) arasında yaşanan eşgüdümsüzlük nedeniyle firmalarımız mağdur olmuştur. Söz konusu eşgüdümsüzlük sebebiyle, tekemmül ettirilemeyen başvurulardan dolayı ilgili birimlere ulaşan başvurularda aşırı yığılma yaşanmış olup, bu nedenle de halen başvurular çok geç neticelenebilmektedir.

 

Yetkililerin normal bir başvurunun 1-1,5 ayda sonuçlanacağına dair beyanlarına ve resmi olarak en fazla 2 ay içinde müspet veya menfi bir cevap verilmesi zorunluluğu bulunduğunun bildirilmesine rağmen bu sürenin söylenenden çok daha uzun sürebildiği gözlenmektedir. Bu konuda, işsizlik oranı çok yüksek düzeylerde (%35) seyreden Makedonya, özellikle vasıfsız yabancı işçiler için çalışma izni vermemeye özen göstermektedir. Kendilerine ulaşan bir çalışma izni başvurusunda Çalışma Ajansı başvuru sahibinin niteliklerini incelemekte, Makedonya iş piyasasında ilgili alanda potansiyel işçilerin bulunması durumunda başvuruyu reddetmektedir. Dolayısıyla, kalifiye elemanlar için çalışma izni almak göreceli olarak daha kolay olmakla birlikte, başvurulardaki yığılmalar ve yukarıda belirtilen inceleme süreci nedeniyle başvuruların sonuçlanma sürelerinin daha da uzamakta olduğu gözlenmektedir.

 

Oturum izinleri İçişleri Bakanlığı Yabancılar Dairesi tarafından verilmektedir. Ancak, birbiriyle bağlantılı olarak ve eşgüdüm içinde çalışması gereken bu iki kurum arasındaki iletişimin kopukluğu ya da bürokratik yavaşlıklar firmalarımıza çok daha geç sonuçlanan başvurular olarak yansımaktadır.

 

Çalışma ve oturma izinleri sorunlarının bir kez daha gündeme getirilmesi ve tartışılması amacıyla, Makedonya-Türkiye Ticaret Odasına (MATTO) Müşavirliğimizce telkinde bulunularak ilgili Makedon kurum temsilcileri ve Türk işadamlarının katılımıyla 22 Nisan 2009 tarihinde bir toplantı yapılmıştır.

 

Ancak, söz konusu girişimlerimize ve Makedon makamlarının bundan sonra başvuruların online sistemle alınacak olmasından dolayı çok daha hızlı sonuçlandırılacağına dair taahhütlerine rağmen hala Makedonya’nın Ankara ve İstanbul’daki temsilciliklerinde başvuruların online girilmesinde önemli yavaşlıklar yaşanmakta olduğu yönünde bilgiler Müşavirliğimize ulaşmaya devam etmektedir.

 

 

            2.1.2 Genel Nitelikli Diğer Bazı Sorunlar

 

Gümrük Sorunları

 

-2007 yılında önce Çin ve Türkiye menşeli tekstil ürünleri için, daha sonra da AB ülkeleri dışındaki tüm ülkelerden gelen tekstil ve hazır giyim ürünleri için Veles şehrinde kurulan ihtisas gümrüğü, özellikle başlangıçta şikayetlere ve yığılmalara konu olmuş, daha sonra Müşavirliğimizin de müdahaleleriyle Çin ile birlikte münferit olarak Türk firmalarına yönelik gerçekleştirilen uygulama genele yayılarak uygulamada yaşanan aksaklıklar genel olarak giderilmiştir.

 

            -Gümrüklerle ilgili bir diğer sorun ise, fikri mülkiyet hakları konusunda yaşanmaktadır. Özellikle son bir yıl içinde Makedonya gümrüklerindeki denetimlerin sıklaştırılması sonucunda özellikle Çin ve Türkiye menşeli bol miktarda sahte ürün yakalanmıştır. Söz konusu denetimlerin daha sık yapılması, gerek Makedonya’ya mal getiren gerek üçüncü ülkelere transit taşımacılık yapan nakliye firmalarımızın kapılardaki denetimlere daha fazla tabi tutulmalarına neden olmaktadır. Bu durum ise, söz konusu nakliye firmalarımızın yanısıra yıllardır düzenli olarak Türkiye-Makedonya arasında dış ticaret faaliyetleri yürüten Türk ve Makedon firmalarının yoğun yakınmalarına sebep olmaktadır. Konuyla ilgili olarak, Makedonya Gümrükleri nezdinde dönem dönem tarafımızca girişimlerde bulunularak uzun zamandır Türkiye’den ithalat yapmakta olan güvenilir firmalara karşı daha dengeli bir yaklaşım gösterilmesi büyük oranda sağlanmıştır.

 

            -Son dönemlerde, bahse konu sıkı denetimler nedeniyle Makedonya’ya gelen sahte ürünlerde önemli oranda azalma sağlandığı hususu Makedonya Gümrük yetkilileri tarafından belirtilmekte, ancak transit ticaret yoluyla Makedonya’dan geçen söz konusu ürünlerle ilgili denetimlerin hala sıkı bir şekilde yapılmaya devam etmektedir. Bu denetimler ise Makedonya üzerinden transit ticarete konu malların taşımasını yapan uluslararası nakliye şirketlerimizin şikayetlerine konu olmaya devam etmekte, söz konusu nakliye şirketlerimizin yetkilileri Makedon gümrüklerinde rüşvet talepleri ve haksız uygulamalarla karşılaştıklarını iddia etmektedir.

 

            -2007 yılının yaz aylarından 2010 yılına kadarki dönemde Makedonya gümrükleri, zaman zaman daha da artan bir şekilde Türkiye’den yapılan mal sevkıyatlarında sahte faturalarla ve standart şekillere uymayan faturalarla karşılaşıldığını bildirerek Türkiye Gümrük Müsteşarlığımızdan daha fazla bilgi ve işbirliği talep etmektedir.

 

Son dönemlerde Gümrük Müsteşarlığımız tarafından, geçmiş yıllara ait (gerçek) Türkiye faturalarının Makedon makamlarına teslim edilmeye başlanmasından dolayı, Türkiye’den özellikle gıda ürünleri ithalatı gerçekleştiren firmalara Makedon makamlarınca yüklü miktarlarda cezalar kesilmeye başlanmıştır.

 

Bilindiği üzere, iki ülke arasındaki Serbest Ticaret Anlaşmasının ana grubuna konu olmayan tarım ve gıda ürünlerinde Makedonya’nın Türkiye menşeli ürünlere uyguladığı gümrük vergileri yer yer pazara girişi engelleyecek kadar yüksek düzeyde bulunmakta iken, eski Yugoslayva ülkeleri ve diğer bazı komşu ülkeler menşeli bu grup ürünlere uygulanan gümrük vergilerinin sıfır veya çok düşük olması, firmalarımızın Makedonya pazarında makul fiyatlarla ürünlerini pazarlamasını engellemektedir.

 

Bu çerçevede, tarım ve işlenmiş gıda ürünlerimizin Makedonya piyasasında rekabetçi fiyatlarla satılabilmesi açısından köklü ve gerçekçi tedbirler alınmasının ve bu çerçevede iki ülke arasındaki Serbest Ticaret Anlaşmasına ekli taviz listelerinin mevcut koşullar ışığında gözden geçirilmesi ve tarım ve bazı işlenmiş tarım ürünlerinin ticaretinde mümkün olduğunca karşılıklı indirimlere gidilmesinin büyük önem taşıdığı düşüncesinden hareketle 2009 sonbaharında Makedonya-Türkiye Serbest Ticaret Anlaşması (STA) Ortaklık Komitesinin toplanması kararlaştırılmıştır.

 

 

 

 

 

Türkiye Menşeli Beyaz Et Ürünleri ve Süt ve Süt Ürünlerine Uygulanan Yasaklar

 

Makedonya Cumhuriyeti, kuş gribi nedeniyle Türkiye’den beyaz et ürünleri ithalatını, AB’nin ihracat numarası uygulamasını aynen benimsemesi nedeniyle de süt ve süt ürünleri ithalatını yasaklamış durumdadır. Oysa, bilindiği üzere Makedonya henüz AB üyesi olmayan, hatta müzakere tarihi dahi almamış olan, AB ile arasında bir çeşit serbest ticaret anlaşması niteliği taşıyan İstikrar ve İşbirliği Anlaşması bulunan, dolayısıyla ticari konularda kendi kararlarını alabilmesi gereken bir ülke konumundadır.

 

Özellikle beyaz et ürünleri konusunda; Türkiye’de geçmiş yıllarda rastlanan kuş gribi vakalarının Türk tavukçuluk sektörünün tamamen steril ve insan sağlığı açısından hiçbir endişeye yer bırakmayacak şekilde güvenli ortamlarda yapmış olduğu tavuk eti üretimiyle ilgili olarak Makedon tarafına müteaddit defalar bilgi verilmiş ve Dünya Hayvan Sağlığı Örgütünün konuya ilişkin olarak yayımladığı bildirilerin birer örnekleri Makedonya Tarım, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Veterinerlik Genel Müdürlüğüne tarafımızca defalarca iletilmiştir.

 

25-26 Mayıs 2009 tarihlerinde Devlet Bakanımız Sn. Zafer Çağlayan başkanlığında Makedonya’ya gerçekleştirilen ticaret heyeti sırasında da Sn. Bakanımız konuyu dile getirmiş ve yasağın kaldırılmasını talep etmiştir.

 

Temmuz 2009'da Tarım ve Su İşleri Bakanı olarak atanan Sn. Ljupco Dimovski'ye 1 Ekim 2009 tarihinde Büyükelçimiz Sn. Arslan Hakan Okçal ile birlikte bir nezaket ziyareti gerçekleştirilmiş ve bu ziyaret sırasında Makedonya'nın Türkiye menşeli beyaz et ve süt ürünlerine uygulamakta olduğu yasağın kaldırılması talebimiz bir kez daha iletilmiştir.

 

Konu, 5 Aralık 2010 tarihinde her iki ülke başbakanlarının katılımıyla İstanbul’da gerçekleştirilen Türkiye-Makedonya İş Forumu sırasında hem Başbakanımız Sn. Recep Tayyip Erdoğan hem de Devlet Bakanımız Sn. Zafer Çağlayan tarafından da gündeme getirilmiştir.

 

Söz konusu soruna ilişkin olarak, Makedonya’nın Ekonomiden Sorumlu Başbakan Yardımcısı Sn. Vladimir Peşevski’nin ekibiyle 21 Ocak 2010 tarihinde yapılan görüşmede de Türkiye menşeli beyaz et ürünlerine uygulanan yasak ve söz konusu yasağın kaldırılmasına dair gerçekleştirilen görüşmeler hakkında bilgi verilmiş ve      Sn. Peşevski’nin konuyla ilgili desteği talep edilmiştir.

 

Son olarak, 25 Ocak 2010 tarihinde Makedonya Tarım, Orman ve Su İşleri Bakanı Sn. Ljupco Dimovski T.C. Üsküp Büyükelçisi Sn. Hakan Okçal’ı makamında ziyaret ederek bir görüşme gerçekleştirmiş, söz konusu görüşmeye Müşavirliğimizce de katılım sağlanmıştır. Görüşmede beyaz et ürünleri yasağının kaldırılmasına ilişkin gelişme de Makedonya Tarım, Ormancılık ve Su İşleri Bakanı Sn. Ljupbco Dimovski’ye sorulmuş, adı geçen Bakan konunun hükümetin gündeminde olduğunu, konuyla ilgili bir rapor hazırladıklarını ve yasağın fazla zaman geçmeden kaldırılacağını umduğunu belirtmiştir.

 

Gelişmeler, Makedonya Devlet Bakanı Sn. Hadi Nezir ile de koordine edilmekte ve olabilecek tüm Makedonya makamları nezdinde Müşavirliğimizce takip edilmektedir.

  

2.2. Görüş ve Öneriler

 

Makedonya’daki yabancı yatırımlarla ilgili mevzuat ve uygulamalarda henüz tam bir şeffaflık sağlanamamış ve yukarıda belirtilen sorunlar henüz tam olarak aşılamamış olmakla birlikte, ekonomik gelişme açısından ülkenin tek çıkış yolu olan yabancı sermayeyi çekebilmek için mevcut hükümetin çok yoğun bir çaba sergilediği ve Makedonya Yatırım Ajansı tarafından 2007 başından bu yana yoğun uluslararası reklam kampanyaları yürütüldüğü belirtilmelidir.

 

Gerçekten de Makedonya, bölge ülkeleri arasında işgücü, enerji ve diğer tüm üretim masrafları ve genel yatırım ortamı anlamında en elverişli ülke konumunda bulunmaktadır.

 

Resmi olmamakla birlikte, Makedonya’yı hala anayasal adıyla tanımamış olan Yunanistan’ın dahi Makedonya’daki yatırımlarının 1 milyar €’nun üzerinde olduğu, buna karşılık toplam Türk yatırımlarının bu rakamın çok altında kaldığı gerçeği dikkate alındığında, gerek tarihi ve kültürel bağlarımız gerekse ülkemizin jeo-ekonomik ve ticari çıkarları açısından Makedonya’nın ihmal edilmemesi gerekmektedir.

 

            Bu gerçekten hareketle, Makedonya ile ülkemiz arasındaki ticari ilişkilerin geliştirilmesinin yanısıra, daha çok sayıda ve büyük Türk firmalarının Makedonya’da yatırım yapmaları için yoğun çalışmalar sürdürülmekte ve özellikle Türkiye’den bakıldığında küçük bir pazar olarak algılanan Makedonya’nın;

 

-Resmi rakamlara göre %3.8, gerçekte ise %5 civarında olduğu tahmin edilen Türk kökenli vatandaşlarının bulunması sebebiyle Türkçe konuşan ve Türkiye ile ticaret ve yatırım ilişkileri kurmaya çok istekli bir nüfus barındıran,

 

-46 yıl boyunca birlikte yaşadığı eski Yugoslavya ülkeleriyle doğal ekonomik bağı ve birçok üründe sıfır ya da çok düşük gümrük vergileriyle ticaret yapma imkânı bulunan,

 

-23 Ağustos 2007 itibariyle Makedonya, Hırvatistan, Arnavutluk, Kosova, Karadağ ve Moldova (parlamentolarında onaylama süreci tamamlandıktan sonra da Sırbistan ve Bosna Hersek) açısından yürürlüğe giren CEFTA’ya (Central European Free Trade Agreement) taraf olan,

 

-Avrupa Birliği ile Topluluğun İstikrar ve Ortaklık Süreci’ne taraf ülkeler (Makedonya, Hırvatistan, Bosna ve Hersek, Sırbistan, Karadağ, Kosova ve Arnavutluk) arasında kademeli olarak tesis edilmesi öngörülen çapraz menşe kümülasyonuna Türkiye ile birlikte giren,

 

-Ucuz işgücü ve enerji maliyetlerinin yanısıra, yabancı yatırımları teşvik etmek amacıyla hükümet tarafından getirilen çok önemli vergi indirimleri sonrasında cazip bir yatırım ortamı oluşturulmaya çalışılan,

 

-Mevcut durumda Avrupa standartları anlamında fakir olmakla birlikte küçük nüfusunun da avantajıyla, son birkaç yılda sağlanan makroekonomik istikrar sayesinde gelir düzeyini yükseltmekte olan,

 

-AB aday ülke statüsünü haiz ve orta veya uzun vadede AB üyesi olduğunda, ülkede yapılacak her türlü üretimin ciddi bir engelle karşılaşılmadan tüm AB pazarına ulaştırılabileceği,

 

-Başta çifte vergilendirmenin önlenmesi olmak üzere ikili ekonomik ve ticari ilişkiler anlamında ülkemizle ilişkilerinde gerekli yasal zemini bulunan,

 

-Haftanın her günü Türk Hava Yolları’nın (THY) uçak seferleri bulunan,

 

bir ülke olarak ele alınması ve ticaret ve/veya yatırım kararları alınırken bu gerçekler ışığında karar verilmesi gerektiği hususları, Müşavirliğimizce her fırsatta vurgulanmaktadır.

 

Bu çerçevede, Makedonya’nın yukarıda belirtilen sorunlarına rağmen, hemen hemen her sektörde gerek Makedonya pazarı gerek bölge, ve ilerleyen aşamada tüm Avrupa’ya yönelik ciddi ticaret, yatırım ve işbirliği imkanları ve fırsatları sunduğu belirtilmelidir.

 

Ancak, Makedonya’daki firmalarla ticaret veya ortak yatırım ilişkisine girecek ya da Makedonya’da doğrudan yatırım yapacak firmalarımızın genel nitelikli gerekliliklerin yanısıra özellikle aşağıdaki hususlara dikkat etmesinde yarar görülmektedir:

 

-Soydaş ya da dindaş olmasına bakılmaksızın, alıcı firmalar mutlaka çok iyi araştırılmalı, banka teminatı dışında teminat kabul edilmemeli, her ne sebeple olursa olsun uluslararası geçerliliği bulunan sözleşmelerle çalışma kuralından asla vazgeçilmemelidir.

 

-Makedonya adalet ve yargı sistemindeki problemler nedeniyle, yapılacak sözleşmelerde, ihtilaf oluşması halinde Türk mahkemeleri ya da uluslararası mahkemelerin yetkilendirilmesine gayret edilmelidir.

 

-Makedonya’ya gelindiğinde çalışılacak veya hizmet desteği alınacak kişiler çok iyi seçilmeli ve bu konuda mutlaka Müşavirliğimizin yönlendirmeleri talep edilmelidir.

 

-Bu çerçevede çok iyi ve güvenilir tercümanlarla çalışılmalı, kendini ispatlamış uluslararası danışmanlık şirketlerine mensup da olsa tutulacak danışmanlar iyi araştırılmalı, İngilizce yerine sadece Makedonca konuşulan ortamlarda mutlaka Makedonca-Türkçe tercüman bulundurulmalıdır.

 

-Arazi ya da mülk alma durumlarında, satın alınacak yerin tapu ve kadastro kayıtları kontrol edilmeli, özel ya da kamu (bazen de hem özel sektöre hem de kamuya ait olabilmektedir) malı olup olmadığı iyi araştırılmalıdır.

 

-Kiralanacak yerlerle ilgili de aynı nitelikli araştırma yapılmalıdır (borç, alacak-verecek durumları dahil).

  

 

KAYNAKÇA :

 

 

-          Makedonya Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı Bültenleri

-          Makedonya Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı (www.finance.gov.mk)

-          Makedonya Cumhuriyeti Devlet İstatistik Kurumu (www.stat.gov.mk)

-          Makedonya Cumhuriyeti Merkez Bankası (www.nbrm.gov.mk)

-          Makedonya Yabancı Yatırımlar Ajansı (www.investinmacedonia.com)

-          Makedonya Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlığı (www.economy.gov.mk)

-          T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı

-          Makedonya Ekonomi Odası (www.mchamber.org.mk)

-          The Economist İntelligence Unit, London

-          Makedonya-Türkiye Ticaret Odası (MATTO) (www.matto.com.mk)

-          Ulusal Tarımsal ve Kırsal Gelişme Stratejisi 2007-2013 ve (National Agricultural And Rural Development Strategy (NARDS) For The Period 2007-2013) - Makedonya Tarım ve Su İşleri Bakanlığı

-          Makedonya’da yayımlanan günlük ve haftalık gazeteler

-          Doing Business With FYR Macedonia, A Guide to Investment Opportunities and Business Practice,  GMB Publishing Ltd., Consultant Editor Adam Jolly, 2009

 

 

|